Sakarya ilindeki Bizans kaleleri

Abstract

Sakarya İlinde Bizans Döneminden kaldığı tespit edilmiş çok sayıda kale bulunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu kalelerden Pamukova İlçesi içerisinde yer alan ve Bizans döneminde Metabole ya da yer aldığı bölgeyle aynı ismi paylaşması neticesinde Malagina adıyla bilinen istihkam olduğu tahmin edilen iki kale olan Mekece Kalesi ile Paşalar Kalesi ele alınmış ve her ikisinin de Metabole olarak düşünülmesine yol açan nedenler yer aldıkları bölgenin tarihsel kayıtları günümüze dek yapılan araştırmaların ışığında incelenmiş ve hangisinin Metabole olabileceği tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu iki kale araştırmanın ağırlık noktasını oluşturmuştur. Bunun yanında Sakarya nehri boyunca değişik amaçlarla inşa edilmiş kaleler olan ve daha önce haklarında herhangi bir kapsamlı araştırma yapılmamış Adliye, Bağlarbaşı, Çoban Kale, Harmantepe, Seyifler kaleleriyle birlikte ilde varoldukları belirtilmiş olmasına karşın günümüzde mevcut olmayanların da dahil olduğu tüm Ortaçağ kalelerinin kayıt altına alınması ve bu sayede bölgedeki Bizans savunma hattının ve tarihinin ortaya çıkartılması amaçlanmıştır. Bu araştırma, bu kalelerin mimari tanımlamaları, savunma sistemleri, stratejik önemleri ve tarihlendirme önerilerini içermektedir. İlin Bizans tarihi kayıtlarında sıklıkla ortaya çıktığı dönemler, Arap saldırılarının olduğu Bizans'ın karanlık çağları ve son dönemindeki Türk akınlarıyla ilişkilidir. Diğer bir deyişle bölge, çok sayıda kale barındırmasının da gösterdiği gibi, öncelikle askeri amaçlarla kullanılmıştır. Kalelerde görülen inşaat faaliyetleri de Bizans İmparatorluğunun maruz kaldığı bu saldırılarla ilişkili olarak 7. yüzyıl ile 12.-13. yüzylllara tarihlendirilir. Özellikle Sakarya nehrinin Bizans'ın doğu sınırı haline geldiği imparatorluğun son yıllarında kalelerin tamamının bu sınırı koruma ortak amacına hizmet ettikleri görülür. Ayrıca Sakarya ili içinde ilin kuzeyinden, Sakarya nehri doğu kıyısı boyunca ortasından ve güneyinden geçmekte olan askeri ve ticari ana yollar bulunmaktadır. İncelenen kaleler, genel olarak sınırın olduğu gibi bu yolların da gözetilmeleri amaçlarıyla bağlantılı olarak ortaya çıkmaktadırlar. Bölge kalelerinin de dahil olduğu bir bütün olarak Bizans tarihinde oldukça önemli stratejik bir nokta teşkil etmesine karşın yeterince incelenmemiştir. İlin Bizans tarihinin ve Sakarya savunma hattının tam olarak aydınlatılabilmesi amacıyla ilde yer alan diğer kalelerin de ayrıntılı biçimde araştırılması gerekmektedir.