Türk aydınının devlet-din anlayışı (1945-1960)

Abstract

Bu çalışmada, 1945-1960 yılları arasında Türk aydınının devlet-din anlayışının toplumsal ve siyasal yönleriyle açıklanması ve analiz edilmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda ilk olarak II. Dünya Savaşı sonrası Soğuk Savaş'a giden süreç, yeni dünya düzeninin kurulma süreci ve Türkiye'nin bu gelişmeler karşısındaki pozisyonu ele alınmıştır. 1945-1960 yılları arasında farklı düşünce çevrelerini temsil eden ve öne çıkan aydınların Batılılaşma anlayışı ve bu dönemde giderek görünür bir hal almaya başlayan Kemalizm eleştirisi ise bundan sonra ele alınmıştır. Böylece aydınların dinin toplumsal yönüyle ilgili düşünceleri ile başta laiklik konusunda olmak üzere devlet-din anlayışları böyle bir zeminin üzerine oturtulmuştur. Dönemin önde gelen Kemalist, İslamcı ve muhafazakâr isimlerinin düşünceleri, kendi eserlerine ve varlık göstermiş önemli yayınlara başvurularak ortaya konulmuştur. Bu çalışmada Türkiye'de 1946 yılında çok partili siyasi hayata geçilmesiyle birlikte CHP'nin ideolojisinde ve özellikle laiklik ve din anlayışındaki değişimle beraber dönemin aydınlarının din-devlet ve laiklik anlayışlarında bir değişim ve dönüşümün gerçekleştiği varsayımından yola çıkılmıştır. Zira daha önce Kemalist ideoloji çatısı altında bir şekilde yer alan düşünürlerin kayda değer bir kısmı bu dönemle birlikte farklı bir batılılaşma anlayışı ile farklı bir devlet-din anlayışı ve din tutumu ortaya koymaya başlamışlardır. Bu farklılaşmanın değerlendirilmesi Türkiye'de geçmişten gelen aydın tipolojisinin karakteristik özellikleri ve Türk siyasi hayatının uzun soluklu ve değişmeyen bir yapısının bulunmaması gibi hususlar göz önünde tutularak yapılmıştır.