Tanzimat Dönemi Osmanlı taşrası üzerine bir değerlendirme: Ayniyat Defterleri ışığında Ankara, Bursa/Hüdâvendigâr ve Kütahya sancaklarının sosyal ve iktisadi tarihi (1839-1864)

Abstract

Osmanlı Devleti'nin XIX. asır tarihinin temel dönüm noktalarından olan Tanzimat dönemi idari, mali ve sosyal alanlarda tam bir dönüşüm dönemini temsil etmektedir. Bu dönemde Osmanlı Anadolu'sunda mühim hüviyetleri haiz Ankara, Bursa/Hüdâvendigâr ve Kütahya sancaklarında idari yapıyı gözlemlemek, bununla birlikte bu sancaklarda sosyal ve iktisadi yaşamı incelemek çalışmanın odak noktasını oluşturmaktadır. Çalışmanın temel kaynağı, Sadaret tarafından çeşitli vilayet ve dairelere gönderilen yazıların kaydının tutulduğu ayniyat defterleridir. İdari, mali ve askeri gibi muhtelif konularda birçok bilgi ihtiva eden bu defterler Başbakanlık Osmanlı Arşivi Bâb-ı Âli Evrak Odası fonunda yer almaktadır. Çalışmada Tanzimat dönemi 1839-1845, 1850-1855 ve 1860-1864 seneleri olmak üzere üç periyoda ayrılmıştır. Bu periyotlar içinde "Anadolu Adi" ve "Meclis-i Vâlâ'dan" başlıkları altında tutulan ayniyat defterleri taranarak Ankara, Bursa/Hüdâvendigâr ve Kütahya sancaklarına gönderilen muhtelif belgeler incelenmiştir. Adı geçen sancaklarda vergi tahsilinde, kırsal borçlulukta ve iç güvenlikte problemler yaşandığı tespit edilmiştir. Ayrıca süreç boyunca mülki düzendeki değişimlere paralel olarak incelenen sancakların mülki idari amirlerinde de değişime gidildiği tespit edilmiştir.