Batı Karadeniz Bizans dönemi mimarisi (Bartın-Bolu-Düzce ve Zonguldak)

Abstract

Karadeniz Bölgesi oldukça dağlık ve yoğun orman örtüsü nedeniyle, bugün için Anadolu genelinde Bizans Dönemi yerleşimleri ve mimarisi açısından en az tanınan bölgelerden biridir. Bölgenin Karadeniz kıyısında yer alan Herakleia Pontika (Karadeniz Ereğlisi), Amastris (Amasra), Tios (Filyos) ve Dia (Akçakoca) gibi önemli liman kentlerinde bugüne kadar Bizans Dönemi Mimarisine yönelik bilgilerimiz az sayıda yapı ile sınırlıdır. Bölgenin iç kesimlerde Klaudiopolis (Bolu), Krateia (Gerede) ve Modrene (Mudurnu) gibi birkaç merkez dışında yerleşim ve yapılar hakkında çok az şey bilinmektedir. Bu bilgi boşluğunu doldurmak amacıyla Zonguldak, Bolu ve bu illerden yakın zamanda ayrılarak yeni illere dönüşen Düzce ve Bartın illerinin yer aldığı Batı Karadeniz Bölgesi'nde yüzey araştırmaları yapılmış, işlev ayrımı olmaksızın Bizans Dönemine ait tüm yapılar ve bu yapılara ait mimari parçalar incelenmiştir. Bu çalışma, yeni tespit edilen ve varlığı daha önceden bilinen Bizans yapılarını, mimari, malzeme-teknik, süsleme ve tarihlendirme açısından değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmaya konu olan yapıların mimari ve süslemesinde genel olarak başkent üslubu etkilidir. Ancak, yapı malzemesinde yerel unsurların etkili olduğu söylenebilir. Bununla birlikte teknik ve süsleme açısından, dişli tuğla haricindeki tüm mimari elemanlarda, Bizans mimarlığı ve sanatındaki genel formlara bağlı kalınmıştır. Batı Karadeniz'deki Bizans yapılarının hemen hepsi Erken ve Orta Bizans Dönemi'ne tarihlenebilir. Geç Bizans Dönemi tarihlenebilecek yapı sayısı yok denecek kadar azdır. Bununlar birlikte, kıyı kentlerinde yer alan bazı yapıların Geç Bizans Dönemi'nde, onarım ve ilavelerle kullanıldığı ileri sürülebilir. Geç Bizans Dönemi'ndeki imar faaliyeti azlığı, kıyıdaki Amastris ve Herakleia Pontika gibi kıyı kentleri haricinde bölgenin Türk egemenliğine geçmesiyle açıklanabilir.