Wolfgang Amadeus Mozart'ın Zaide Operası'ndaki Türk imgelerinin incelenmesi ve Peter Sellars ile Pierre-Alexandre Jauffret'nin Zaide temsillerinin karşılaştırılması

Abstract

Avrupa'yı, Fransız Devrimi'ne götüren süreçte yaşanan aydınlanmacı ve hümanist felsefe, 18. yüzyılın dahi çocuğu Wolfgang Amadeus Mozart'ı da derinden etkilemiştir. Sanatını ve eserlerini yeri geldiğinde aristokrasinin ve sarayın karşısına koyan Mozart, her zaman insan haklarını savunarak, özgürlüğün ve ezilen halkın tarafında olmuştur. Bu bağlamda otuz beş yıllık yaşamı boyunca altı yüzden fazla eser besteleyen Mozart'ın yapıtlarında hümanizm vurgusu açıkça görülmektedir. Yaşadığı dönemde sanatçıların Türklere karşı beslediği olumsuz önyargıları içeren eserlerinin aksine, Mozart'ın tamamlayamadığı Zaide Operası'nın finalinde batılılarca gaddar, zalim ve barbar olarak tanımlanan Sultan Soliman'ın bağışlayıcı ve hoşgörülü tavrını ortaya koymak istediği öngörülmektedir. Bunun yanı sıra, eserde Türk ezgilerine ve enstrümanlarına da yer veren besteci, bir yandan Sultan'ın gücünü ve ihtişamını seyirciye aktarmaya çalışırken, diğer yandan eserin finalinde padişahın insani yönünü net bir şekilde ortaya koymaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde Zaide Operası'nın bestelenme süreci detaylı bir biçimde araştırılmıştır. Daha sonra Zaide'de yer alan karakterlerin analizi yapılmıştır. Osmanlı kültürü, yaşayışı ve Türk imgeleri Zaide'nin konusu ve karakterleri incelenirken detaylı bir biçimde ele alındığı için ayrı bir başlık altında değerlendirilmemiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde 16. ve 18. yüzyıllar arası Osmanlı Avusturya ilişkileri incelenmiş, Mehter Müziği ve Alla Turca stilin, Mozart'ın sanatı üzerindeki etkisi açıklanmıştır. Üçüncü bölümde, Zaide operasında geçen Türk motiflerinin müzikal analizleri yapılarak Türk müziği dörtlü ve beşli dizileri incelenmiştir. Yanı sıra Zaide operası ile benzerlik gösteren Das Serail oyunu ve François Marie Arouet Voltaire'in Zaire başlıklı tragedyası aralarındaki paralellikler bakımından değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde, Zaide operasının Türkiye'de gerçekleşen temsilleri araştırılmış ve 21. yüzyılda Avrupa'da sahnelenen iki farklı Zaide rejisinin karşılaştırması yapılmıştır. Bu bağlamda, 2008 yılında Peter Sellars'ın Fransa'da ve 2005 yılında Pierre-Alexandre Jauffret'in Genova'da sahneledikleri Zaide temsilleri incelenmiş, karşılaştırmaları yapılmış ve rejilerinde yer alan Türk imgeleri değerlendirilmiştir.