Klasik dönem Osmanlı hukuk siteminin genel yapısı

Abstract

Bir İslam Devletindeki her türlü eylem ve işlem, şer'i hukuka uygun olmak zorundadır. Bu kural, İslam Hukuku'nun en temel ilkeleri arasında yer alır. Osmanlı Hukuk sisteminin ikili yapısına da bu İslam Hukuku ilkesinin Osmanlı'da bıraktığı etki açısından yaklaşmak gerekir. İlgili bakış açısı sonucunda anlaşılacaktır ki; bir işlemin halkın gözünde meşru olabilmesi için o işlemin şer'i hukuka uygun olması şarttır. Osmanlı devlet başkanı da İslam Hukuku'nun bu temel ilkesinden etkilenir. Nitekim padişah, yaptığı eylem ve işlemler ile şer'i hukuk arasında en azından şekli bir bağ kurmak için gayret etmektedir. Padişahın bünyesinde mevcut bulunan bu şekli bağ kurma kaygısı ise şeriata esas yönden ağır aykırılık teşkil eden işlemler yapmaktan kaçınması sonucunu doğurur. Nitekim esasa yönelik ağır ihlal, şekli bağı koparacak ve ilgili işlemin halkın gözündeki meşruluğunu ortadan kaldıracaktır. Meşruluğun ortadan kalkmaması için şer'i hukukun en azından şekli bağ kurulacak derecede dikkate alınması gerekir. Bu durumda örfi hukukun, şer'i hukuktan tamamen bağımsız olduğu söylenemez. Elbette ki varılan bu sonuç, Osmanlı Hukuk teorisi ile sınırlıdır. Uygulamada görülen esasa yönelik aykırılıklar ise denetim mekanizmasının eksikliği nedeniyle meydana gelmiştir. Nitekim bilindiği üzere hukuk sistemlerinde denetleyicilerin bağımsız olması, söz konusu denetimin etkinliği için ön koşuldur. Osmanlı Hukuk sisteminde ise güçler birliğinin bulunması ve denetleyici makamlardaki görevlilerin mesleki güvenceye sahip olmaması, bağımsızlığı engellemekte ve bu nedenle de ilgili denetimi etkisizleştirmektedir.