Rus kaynaklarına göre Boğazlar sorunu (1936-1946)

Abstract

Bu tez, 1936-1946 yılları arasındaki Boğazlar Sorunu'nu ele almaktadır. Boğazlar Sorunu, tarihsel bağlamıyla birlikte, II. Dünya Savaşı döneminde Rus kaynaklarına dayandırılarak incelenmiştir. Çarlık döneminde, I. Petro'nun sıcak denizlere inme politikası Osmanlı İmparatorluğu ile ilişkileri önemli kılmıştır. Bu bağlamda, Rus diplomat Ukraintsev Boğazlar'daki ticari faaliyetler için İstanbul'a gönderilmiştir ve bu politika yıllarca sürdürülmüştür. 19. yüzyılda, Osmanlı İmparatorluğu ile Çarlık Rusyası arasında hem çatışmalar hem de siyasi ve ticari anlaşmalar olmuştur. Çarlık Rusyası'nın Boğazlar politikası, stratejik çıkarları gereği sıcak denizlere ulaşma ve deniz yollarını kontrol etme amacını gütmüştür. Bolşeviklerin iktidara gelmesiyle, Türkiye'de Milli Mücadele'nin başlaması Bolşevik liderleriyle Türkiye'nin liderlerini yakınlaştırdı. Ancak, Lozan Barış Konferansı'nda Boğazlarla ilgili tartışmalarda iki ülke arasında zaman zaman gerilim yaşandı. Sovyetler, Boğazların savaş gemilerine kapatılmasını talep etti, fakat Lozan'da bu mümkün olmadı ve Sovyetler memnun kalmadı. 1936'da Türkiye'nin egemenliğini güvence altına almak ve deniz trafiğini düzenlemek amacıyla Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı. Sovyetler, bu sözleşmeden bazı yönleriyle memnun kaldı, zira savaş gemilerinin geçişine belirli kısıtlamalar getirilmişti. Ancak, Sovyetler daha geniş stratejik hedefler güttüğünden, Montrö tam olarak istedikleri serbestiyi sağlamadı. II. Dünya Savaşı sırasında Sovyetler, Montrö Boğazlar Sözleşmesini eleştirerek, Boğazlar üzerinde daha fazla kontrol ve etkinlik kurma arayışına girdi. Türkiye'nin savaş sırasında tarafsızlık politikası izleyip, Amerika'ya yönelmesi Sovyetlerin tepkisini çekti ve bu durum Türkiye'nin dış politikasını etkiledi. Bu tez, Sovyetlerin Boğazlarla ilgili politikasının Türkiye ile ilişkilerine olan etkisini, Rusça kaynaklar ve arşivler ışığında değerlendirmektedir. Özellikle, Sovyetlerin Boğazlarla ilgili tutumunun Türkiye'nin dış politikası üzerindeki etkileri incelenmiştir.