Anadolu Türk mimarisi'nde 12-14. yüzyıllar arasına tarihlenen cami, medrese, şifahane ve türbe yapılarındaki taş üzerine yapılmış insan figürlü bezemeleri

Abstract

Anadolu'da 12-14. yüzyıllara tarihlenen cami, medrese, şifahane, bimarhane ve türbe yapılarında taş üzerine işlenmiş insan figürlerini konu alan araştırmamda, insan figürlü bezemelerin sembolik anlamlarının değerlendirilmesinde yardımcı olacak ve ip ucu sağlayacak bu yapılara ilişkin bilgiler detaylı bir şekilde incelenerek figürlerin yapılardaki yerleri, bulundukları yönler, yapıların bani, mimar ve sanatçıları ile kitabeleri öncelikle araştırılmıştır. Dönemin düşünce yapısı ile sosyal ve kültürel özelliklerini yansıdığı insan figürlü bezemeleri bulunan mimari yapıların işlevleri dikkate alındığında benzer yapılarda yer alan figürlerin benzer anlamlara sahip oldukları görülmüştür. Yapıların bani hayattan ve kitabeleri göz önüne alındığında bazı insan figürlerinin gizli sembolik anlamlarının bulunduğu anlaşılmaktadır. Figürlerin bazıları biçimsel özellikleriyle birbirlerinin benzeri gibi görünseler de, bu figürlerin önemli bazı özellikleriyle birbirinden ayrıldıkları görülmektedir. Şematik işlenmiş insan tasvirlerinden bazılarının belli bir anlatım diline sahip olmadıkları, yalnızca büyüsel bir amaçla yapıldıkları, bazılarının aynı yapıda beraber bulundukları diğer figürlere göre sembolize ettikleri anlamların ikinci derecede önem taşıdıkları, bazılarınınsa gizli anlamlar taşıdıkları görülmüştü. Tez kapsamında ele "alınarak incelenen insan tasvirlerinin bazılarında evren tasavvurunun önemli bir yer tuttuğu anlaşılmıştır. İnsan figürlü bazı kompozisyonlar, bu dönemde büyük ölçüde Orta Asya'dan Anadolu'ya taşman evren tasavvuru ile islam öncesi devirlerden gelen diğer inanışların yanı sıra İslam inancı ve kültürünün, Türklerin Anadolu'ya uzanan uzun yolculuklarında geçtikleri bölgelerin kültürleriyle köklü kültürlerinin birlikte bir potada eritilmesi sonucunda içinde diğer kültürlerin etkilerinin seçilebildiği özgün bir simge dilinin oluştuğunu gösterirler. Özellikle Niğde Hüdavend Hatun Türbesi'nin insan figürlü kompozisyonları Türklerin, yapının inşa edildiği tarihe kadar sahip oldukları sosyal ve kültürel ortam ile inanç dünyalarının bir özetini sunarlar.