II. Abdülhamid Dönemi'nde (1876-1909) Çifteler Hâra-yı Hümayunu

Abstract

19. yüzyılda Batılılaşma dönemiyle birlikte Osmanlı Devleti'nde ordunun ve sarayın at ihtiyacını karşılayan devlet işletmelerinin modernizasyonuna gereksinim duyulmuş ve Hâra-yı Hümayunlar kurulmuştur. Bu durumun etkileri kaçınılmaz olarak kendisini mimaride de göstermiştir. Bu çalışmada Anadolu'da ilk kurulan Çifteler Hâra-yı Hümayunu'nda; Sultan II. Mahmud (1808-1839) ve Sultan II. Abdülhamid (1876-1909) döneminde inşa edilen yapı/yapılar grubunu tespit ederek yerlerini, hangi ilkeler doğrultusunda biçimlendiklerini, hangi malzeme ile yapım teknikleri kullanılarak inşa edildiklerini belgelemek, mevcut yapıların koruma sorunlarının ve alınması gereken önlemlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Çifteler Hâra-yı Hümayunu'nda inşa edilen yapıları mimari bir bütün olarak değerlendirebilmek için öncelikle Osmanlı Devleti'nde çiftlik çeşitleri, sonrasında özelleşerek at çiftlikleri başlığı altında ıstabl-ı amire ve hâra-yı hümayunlar ele alınmış, "Çiftlikat-ı Hümayun" adı altında kurulan diğer hâralara özetle değinilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde Çifteler Hâra-yı Hümayunu'nun idari süreci ve mimari bağlamına yer verilmiştir. Mimari bağlamı; II. Mahmud - II. Abdülhamid dönemi arası mimari durumu, II. Abdülhamid döneminde genel yerleşim özellikleri ve tespit edilen yapılar, genel yerleşim içerisinde günümüzde mevcut olanlar ve olmayanlar halinde dört bölümde incelenmiştir. İmar faaliyetlerinin en yoğun olduğu II. Abdülhamid döneminde Çifteler Hâra-yı Hümayunu arazi sınırları içinde askeri, dini, ticari ve sosyal yapılar; konaklama, sağlık, endüstri, eğitim, ulaştırma ve su yapıları; konutlar; hayvanata ait yapılar; köy oluşumları tespit edilmiştir. Çalışma kapsamında ele alınan yapılardan, günümüze 9 adet askeri yapı/yapı grubunun ulaştığı görülmüştür. Çifteler Hâra-yı Hümayunu'nun 19. yüzyıla ait haritaları, planları, fotoğrafları, arşiv belgeleri sayesinde ve alan çalışmaları sonucunda; yapıları konum, plan, cephe düzeni, yapım tekniği ve malzeme açısından değerlendirmek mümkün olabilmiştir. Koruma sorunlarının belirlenerek giderilmesine yönelik yaklaşımlar belirlenmeye çalışılmıştır.