COVID-19 İŞSİZLİK VE ENFLASYON ÜZERİNE ETKİSİ: VAR MODELİ ANALİZİ Yüksek Lisans Tezi Kübra KAKACAK ESKİŞEHİR, 2022 COVID-19 İŞSİZLİK VE ENFLASYON ÜZERİNE ETKİSİ: VAR MODELİ ANALİZİ Kübra KAKACAK YÜKSEK LİSANS TEZİ Finansman Tezli Yüksek Lisans Programı/ İşletme Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Serpil ALTINIRMAK Eskişehir Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Haziran 2022 iii ÖZET COVID-19 İŞSİZLİK VE ENFLASYON ÜZERİNE ETKİSİ: VAR MODELİ ANALİZİ Kübra KAKACAK İşletme Anabilim Dalı Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Haziran 2022 Danışman: Prof.Dr. Serpil ALTINIRMAK Her ülke ekonomisi için önem arz eden işsizlik ve enflasyon, geçmişten günümüze her daim gündemde olmuştur. Günümüzde yaşanan sosyal, kültürel ve ekonomik olaylardan doğrudan etkilenen bu iki makroekonomik gösterge, sıklıkla akademik çalışmalara konu olmaktadır. Bu olaylara örnek teşkil eden ve günümüzde tüm dünyanın etkisi altında kaldığı COVID-19 pandemisinin işsizlik ve enflasyon üzerine etkileri de incelenmeye değer bir konudur. Bu sebeple, bu çalışmada Türkiye’de görülen ilk vaka tarihi itibariyle, 2020:03 – 2022:03 dönemleri arasında enflasyon, işsizlik ve COVID-19 günlük yeni vaka sayıları arasındaki ilişki Vektör Otoregresyon Modeli (VAR) ile analiz edilmiştir. Analiz sırasında veri setleri, VAR modeline ait Granger nedensellik, etki-tepki ve varyans ayrıştırması testleri ile incelenmiştir. Çalışmada elde edilen ampirik bulgular doğrultusunda enflasyon ve günlük yeni vaka sayısı arasında çift yönlü, işsizlik ve günlük yeni vaka sayısı arasında tek yönlü bir ilişki tespit edilmiştir. Anahtar Sözcükler: COVID-19, İşsizlik, Enflasyon, VAR iv ABSTRACT COVID-19 IMPACT ON UNEMPLOYMENT AND INFLATION: THE VAR MODEL Kübra KAKACAK Department of Business Administration Master Programme in Finance Anadolu University, Graduate School of Social Sciences, June 2022 Supervisor: Prof.Dr. Serpil ALTINIRMAK From past to present, unemployment and inflation, which are important for the economy of every country, have always been on the agenda. These two macroeconomic indicators, which are directly affected by the social, cultural and economic events experienced today, are often the subject of academic studies. The effects of the COVID- 19 pandemic, which sets an example for these events and is under the influence of the whole world, on unemployment and inflation are also worth examining. For this reason, in this study (as of the date of the first case seen in Turkey), the relationship between inflation, unemployment and the number of daily new cases of COVID-19 between 2020:03 - 2022:03 was analyzed by Vector Autoregression Model (VAR). During the analysis, the data sets were analysed with the Granger causality, impulse-response and variance decomposition tests of the VAR model. In line with the empirical findings obtained in the study, a bidirectional relationship was found between inflation and the number of new cases per day, and a unidirectional relationship between unemployment and the number of new cases per day. Keywords: COVID-19, Unemployment, Inflation, VAR v ..../..../20.... ETİK İLKE VE KURALLARA UYGUNLUK BEYANNAMESİ Bu tezin bana ait, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmamın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel etik ilke ve kurallara uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; bu çalışmanın Anadolu Üniversitesi tarafından kullanılan “bilimsel intihal tespit programı”yla tarandığını ve hiçbir şekilde “intihal içermediğini” beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmamla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçları kabul ettiğimi bildiririm. ........................... (İmza) ....................................... Kübra Kakacak vi İÇİNDEKİLER BAŞLIK SAYFASI .......................................................................................................... i JÜRİ VE ENSTİTÜ ONAYI ......................................................................................... ii ÖZET ..............................................................................................................................iii ABSTRACT ................................................................................................................... iv ÖNSÖZ ............................................................................................................................ v ETİK İLKE VE KURALLARA UYGUNLUK BEYANNAMESİ ........................... vii TABLOLAR/GRAFİKLER DİZİNİ ............................................................................................. ix ŞEKİLLER DİZİNİ ....................................................................................................................... ix GÖRSELLER DİZİNİ .................................................................................................................. ix 1. GİRİŞ .................................................................................................................................... 1 2. DÜNYADA GÖRÜLMÜŞ BÜYÜK SALGINLAR ............................................................ 2 2.1. Antonine Salgını ................................................................................................................... 4 2.2. Birinci (Justinine) Veba Salgını ............................................................................................ 5 2.2.1. Hıyarcık (Bubon veya lenf bezi) vebası .............................................................................. 5 2.2.2. Veba sepsisi veya septisemi vebası ..................................................................................... 6 2.2.3. Akciğer (pnömonik) vebası ................................................................................................. 6 2.3. İkinci (Kara) Veba Salgını ..................................................................................................... 7 2.4. Yeni Dünya Çiçek Salgını .................................................................................................... 10 2.5. İtalyan Vebası ....................................................................................................................... 11 2.6. Londra Büyük Vebası .......................................................................................................... 11 2.7. Kolera Salgınları .................................................................................................................. 12 2.8. Üçüncü Veba Salgını ............................................................................................................ 13 2.9. Sarı Humma Salgını ............................................................................................................. 13 2.10. Rus Gribi ............................................................................................................................ 14 2.11. İspanyol Gribi ..................................................................................................................... 15 2.12. Asya Gribi .......................................................................................................................... 16 2.13. Hong Kong Gribi ................................................................................................................ 16 2.14. HIV/AIDS .......................................................................................................................... 17 2.15. SARS .................................................................................................................................. 18 2.16. Domuz Gribi ....................................................................................................................... 19 2.17. Ebola .................................................................................................................................. 21 vii 2.18. MERS ................................................................................................................................. 22 2.19. COVID-19 .......................................................................................................................... 24 2.19.1. Viroloji ............................................................................................................................ 24 2.19.2. Epidemiyoloji .................................................................................................................. 25 2.19.3. Klinik özellikleri ............................................................................................................. 26 2.19.4. Tanı ve tedavi .................................................................................................................. 27 2.19.4.1. Ekonomik etkileri ........................................................................................................ 31 3. İŞSİZLİK VE ENFLASON .................................................................................................... 35 3.1. İşsizlik Kavramı ................................................................................................................... 35 3.1.1. İşsizlik türleri .................................................................................................................... 36 3.1.1.1. Geçici (friksiyonel) işsizlik ............................................................................................ 37 3.1.1.2. Yapısal işsizlik ............................................................................................................... 37 3.1.1.3. Konjektürel işsizlik ........................................................................................................ 38 3.1.1.4. Mevsimsel işsizlik .......................................................................................................... 38 3.1.2. İşsizlik oranı ...................................................................................................................... 38 3.1.2. Türkiye’de işsizlik ............................................................................................................. 40 3.2. Enflasyon Kavramı ............................................................................................................... 41 3.2.1. Türkiye’de enflasyon ........................................................................................................ 44 3.2.2. Enflasyon-işsizlik ilişkisi .................................................................................................. 46 3.3. Finansal Piyasalarda Enflasyon ve İşsizlik Etkileri ............................................................. 48 4. COVID-19 PANDEMİSİNİN ENFLASYON VE İŞSİZLİK ORANLARI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ ........................................................................................................................................ 49 4.1. Literatür ................................................................................................................................ 49 4.1.1. İşsizlik ve enflasyon .......................................................................................................... 49 4.1.2. COVID-19 ......................................................................................................................... 54 4.2. Veri Seti ............................................................................................................................... 59 4.3. Yöntem ................................................................................................................................. 60 4.3.1. Ampirik bulgular ............................................................................................................... 61 4.3.2. Stabilite koşulları .............................................................................................................. 63 4.3.3. Nedensellik testi ................................................................................................................ 65 4.3.4. Etki-Tepki testi .................................................................................................................. 66 5.4. Varyans Ayrıştırması ........................................................................................................... 67 5.TARTIŞMA VE SONUÇ ........................................................................................................ 69 KAYNAKÇA .............................................................................................................................. 72 viii ix TABLOLAR/GRAFİKLER DİZİNİ Tablo 2. 1 Tarihteki salgınlar .......................................................................................... 3 Tablo 2. 3 Dünya geneli ve Türkiye için aşılanma rakamları ....................................... 28 Tablo 2. 4 Türkiye aşılama sırası ................................................................................... 30 Tablo 4. 1 Zaman serileri için birim kök testi sonuçları ................................................ 62 Tablo 4. 2 Otokorelasyon LM testi sonuçları ................................................................. 63 Tablo 4. 3 Değişen varyans testi sonuçları ..................................................................... 64 Tablo 4. 4 Granger nedensellik testi sonuçları............................................................... 65 Tablo 4. 5 Varyans ayrıştırması % (I) ............................................................................ 68 Tablo 4. 6 Varyans ayrıştırması % (II) ........................................................................... 68 Grafik 2. 1. Avrupa Birliği Brent petrol fiyatları, varil/USD ......................................... 32 Grafik 3. 1 İşsizlik oranı değişim grafiği ........................................................................ 40 Grafik 3. 2 2014 İtibariyle işsizlik oranı değişim grafiği ............................................... 40 Grafik 3. 3 2018-2022 dönemi Türkiye enflasyon oranları ........................................... 45 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 3. 1 Orijinal Phillips eğrisi .................................................................................... 46 Şekil 3. 2 Doğal işsizliğin Phillips Eğrisi ile birleşimi................................................... 47 GÖRSELLER DİZİNİ Görsel 4. 1 Kökler için birim çember grafikleri ............................................................ 64 Görsel 4. 2 Etki-Tepki testi (1) ........................................................................................ 66 Görsel 4. 3 Etki-Tepki testi (1I) ...................................................................................... 67 1 1. GİRİŞ Çalışmanın ilk bölümünde, geçmiş salgınlardan bahsedilmiştir. Salgınlara sebep olan hastalıklar ve bu hastalıkların etkilerinin yanı sıra, söz konusu salgınların dönemlerinde ne gibi sosyal ve ekonomik alanda etkileri olduğuna da değinilmiştir. Bir ülke ekonomisi için en önemli makroekonomik değişkenler arasında gösterilen enflasyon ve işsizlik, her dönem için yakından takip edilen ve incelenen değişkenler olmuştur. Bu çalışmaya konu olan enflasyon ve işsizlik arasındaki ilişki, COVID-19 çerçevesinde incelenmiştir. Bu doğrultuda, ikinci bölümde, başlangıç olarak enflasyon ve işsizlik tanımlarına yer verilmiş ve teorik çerçevede anlatılmıştır. Sonrasında, enflasyon ve işsizlik türlerinden kısaca bahsedilmiştir. İkici bölümün devamında bu iki makroekonomik gösterge arasındaki ilişki incelenmiş, iktisadi alanda ilk akla gelen Phillips eğrisi ile bu ilişki açıklanmıştır. Bahsi geçen iki değişkenin geçmişte Türk ekonomisindeki yerine de değinilmiştir. Üçüncü ve son bölümde ise, COVID-19 vaka sayılarının enflasyon ve işsizlik oranları üzerindeki etkileri VAR modeli aracılığıyla analiz edilmiştir. Analiz için COVID-19 günlük yeni vaka sayıları, enflasyon ve işsizlik zaman serileri ele alınmıştır. Analize başlamadan önce literatür taraması yapılmıştır. İşsizlik-enflasyon ilişkisi ve COVID-19 için yapılmış olan çalışmalar farklı başlıklarda ele alınmıştır. Bunun sebebi, COVID-19’un meydana getirmiş olduğu etkiler yeni yeni görülmekle beraber, 2020-2021 yıllarında yapılmış olan çalışmalardaki veri setlerinin kısıtlı olmasıdır. 2 2. DÜNYADA GÖRÜLMÜŞ BÜYÜK SALGINLAR Salgın, virüs veya enfeksiyon ile bir canlıdan diğerine bulaşarak yayılan hastalıklar için kullanılan bir terimdir. Tarihte büyük salgın hastalıklar ortaya çıkmış ve bu hastalıklar bulaşıcılığı nedeniyle küresel yayılım göstererek büyük pandemilere yol açmıştır. Bir salgının pandemi olarak adlandırılabilmesi için, geniş coğrafi alanlara yayılması, yüksek vaka sayıları, düşük nüfus bağışıklığı ve en önemlisi de bulaşıcılık gibi temel özeliklere sahip olması gerekir. Pandemiler, milyonlarca insanı enfekte edip geniş bir nüfus kitlesine yayılarak ciddi hastalıklara ve binlerce ölüme neden olur. Sadece dünya nüfusu için değil, aynı zamanda başta sağlık hizmetleri olmak üzere sosyal ve ekonomik etkileri de şiddetlidir. Hızla yayılan hastalığın vaka sayılarını arttırması, ülkelerin sağlık sistemlerinin çökmesine ve sağlık hizmetlerinin yetersiz kalmasına neden olur. Diğer taraftan seyahatlerin sınırlandırılması, okulların kapatılması, marketlerin kapatılması gibi gündelik hayatı etkileyen faaliyetlerin durma noktasına gelmesi ise ciddi bir sosyal tehdit oluşturduğu gibi ekonomik faaliyetler açısından da büyük bir tehdit oluşturur. Ekonomik kaybın etkisi, doğrudan maliyetleri etkileyerek, ekonomide istikrarsızlığa neden olabilir. Bunlar, yüksek morbidite1 ve mortalite potansiyeli olan bir pandeminin ortaya çıkması ile meydana gelecek olası gerçeklerdir. Geçmişten bugüne insanoğlunun yaşadığı birçok salgın bulunmaktadır. Tarihte yaşanan salgınlar ile günümüzde yaşanan COVID-19 salgını arasında, küreselleşme faktörü farkı görülmektedir. Küreselleşmenin getirdiği kelebek etkisi2, geçmiş salgınlara nazaran bugün yaşanan pandeminin şiddetini arttırmaktadır. Bu bölümde, Tablo 2.1.’de yer alan tarihte yaşanmış olan salgınların ekonomik etkilerine değinilmiştir. 1Morbidite Oranı: Salgın hastalığa yakalanmış olanların, sağlıklı nüfusa oranıdır. 2Bir sistemdeki küçük bir yerel değişikliğin başka yerlerde büyük etkileri olabileceği fenomeni. 3 Tablo 2. 1 Tarihteki salgınlar (https://www.visualcapitalist.com/history-of-pandemics-deadliest/ ) Salgının Adı Etkin Olduğu Dönem Tür Ölen Kişi Sayısıı Antonine Salgını M.S. 165- 180 Çiçek Hastalığı veya Kızamık olduğu düşünülüyor 5 Milyom Birinci (Justinine) Veba Salgını M.S. 541- 542 Yersinia Pestis Bakterisi 30-50 Milyon İkinci (Kara) Veba 1347-1351 Yersinia Pestis Bakterisi 200 Milyon Yeni Dünya Çiçek Salgını 1520- Çiçek Virüsü 56 Milyon İtalyan Vebası 1629-1631 Yersinia Pestis Bakterisi 1 Milyon Londra Büyük Vebası 1665- 1666 Yersinia Pestis Bakterisi 100 Bin Kolera Salgınları (1-6) 1817-1923 Kolera Bakterisi >1Milyon Üçüncü Veba 1885- Yersinia Pestis Bakterisi 12 Milyon Sarı Humma Salgını 1800sonu Virüs 100-150 Bin Rus Gribi 1889-1890 H2N2 Virüsü olduğu düşünülüyor 1 Milyon İspanyol Gribi 1918-1919 H1N1 Virüsü 40-50 Milyon Asya Gribi 1957-1958 H2N2 Virüsü 1,1 Milyon Hong Kong Gribi 1968-1970 H3N2 Virüsü 1 Milyon HIV/AIDS 1981- Günümüz Virüs >35 Milyon SARS 2002-2004 Coronavirus 770 Domuz Gribi 2009-2010 H1N1 Virüsü 200 Bin https://www.visualcapitalist.com/history-of-pandemics-deadliest/ 4 Tablo 2.1. (Devam)Tarihteki salgınlar Salgının Adı Etkin Olduğu Dönem Tür Ölen Kişi Sayısı Ebola 2014-2016 Ebolavirus 11 Bin MERS 2015- Günümüz Coronavirus 850 COVID-19 2019-Günümüz Coronavirus 1,92 Milyon (10.01.2021) https://www.visualcapitalist.com/history-of-pandemics-deadliest/ , https://covid19.who.int/ 2.1. Antonine Salgını Marcus Aurelius Antoninus döneminde M.S. 162 yılında, Lucius Verus komutasındaki Pers seferi ile askerler Pers kralının kalesini ele geçirmiştir. Apollon heykelini alarak kaleyi yağmalayan askerler, heykelin bulunduğu tapınakta içinde bilinmeyen bir madde olan mahfazayı3 .açmıştır. Açılan mahfazanın içinden bir duman çıkmış ve bu dumanın salgın ruhu olduğuna inanılmıştır. Mahfazayı açan askerlerin, sefer dönüşünde izledikleri rota; Anadolu’dan Yunanistan’a, oradan Roma’ya kadar devam ettikleri şeklindedir. Rota boyunca devam eden askerlerin ölümcül bir hastalığa yakalanarak öldükleri ve ölene kadar da bulundukları yerlere bu hastalığı taşıdığına inanılır. Hastalığı başta Roma ve İtalya olmak üzere Britanya’ya kadar yaydıkları düşünülmektedir (Sayar, 2020, s. 15). Tarihte kayıtlara geçmiş olan ilk salgın Antoninus vebasının, muhtemelen Hunlar ile başlayan çiçek hastalığının erken bir görünümü olduğu görüşü de bulunmaktadır. Hunların Almanlara bulaştırdığı ve onların Romalılara geçirdiği, ardından Roma imparatorluğuna yayıldığı düşünülmektedir (Editors, 2019). Semptomlar yüksek ateş, boğaz ağrısı, öksürük, ishal, kusma ve hasta yeterince uzun yaşarsa iltihaplı yaraları içeriyordu. Semptom benzerlikleri sebebi ile bu salgın hastalığın kızamık olabileceği de savunulmaktadır (Karakuş, 2018, s. 38). Dönemin tanınmış doktoru olan Galenos, bu hastalık için normal tedavilerin geçerli olmadığı ve iyileştirme sağlamadığı için farklı tedavi yöntemleri kullanmıştır. Pompeii yakınlarındaki Stabiae’den temin edilen sütün 3 İçinde bir şey saklanan kap, kılıf vb. https://www.visualcapitalist.com/history-of-pandemics-deadliest/ 5 iyileştirici özelliği olduğunu keşfetmiş ve yüzlerce hastayı bu süt ile tedavi ederek iyileştirmiştir (Özhazar, 2020). Sosyokültürel değişim yaşayan toplumların yerleşik hayatı tercih etmesi ile hastalık çok daha hızlı yayılmıştır. Bu salgının kurbanlarından biri de İmparator Marcus Aurelius'un olduğunu iddia edilerek yaklaşık 18 yıl süren salgın M.S. 180'e kadar devam etmiştir. Kısa bir zaman içerisinde hızla yayılan bu hastalık Roma İmparatorluğunun hanedan üyelerinin dahil olduğu milyonlarca kişinin ölümüne sebep olmuştur. Salgın döneminde Roma’da günde 2 bin kişinin ve salgın boyunca yaklaşık olarak 5 milyon kişinin bu hastalık sebebiyle öldüğü bilinmektedir. Bu yüksek ölüm sayıları, ordudaki asker sayılarının azalmasına sebep olmuş ve askeri zayıflama ile salgın Roma İmparatorluğunun çöküşünü başlatmıştır (Karakuş, 2018, s. 39). Nüfusta yaşanan ani düşüşler sadece askeri alan da değil, ekonomik alanda da etkili olmuştur. Tarıma dayalı ekonomilerde azalan iş gücü sebebiyle salgın ekonomik sorunları da ortaya çıkarmıştır. Mısır’da da etkisini gösteren salgın, Nil nehri etrafındaki tarım arazilerinde vergi artışına sebep olduğu için kırsaldan kentlere doğru göçler başlamıştır. Artan nüfus ve azalan üretim nedeniyle kentlerde gıda kıtlığı ortaya çıktığı gibi, artan işgücü sayesinde de yeni iş alanları oluşmuştur (Türk, Bingül, & Ak, 2020, s. 612). 2.2. Birinci (Justinine) Veba Salgını M.S. 541 yılında görülmeye başlayan veba büyük bir alana yayılmıştır. İlk olarak Mısır'da ortaya çıktığı bilinen Justinian vebası, Filistin ve Bizans İmparatorluğu'na ve ardından Akdeniz'e yayılmıştır. Yoğun olarak Kontantinopolis (Doğu Roma İmparatorluğu başkenti), Sasani İmparatorluğu ve Akdeniz liman kentlerini etkilemiştir. Birinci veba salgını, tarih kayıtlarında yer alan ilk “Yersinia Pestis Bakterisi (vebaya sebep olan bakteri)”dir. Bu bakterinin fareler ve pireler tarafından taşındığına inanılmaktadır (Editors, 2019). Yersinia Pestis bakterisinin sebep olduğu veba hastalığı, insan vücudunda yerleştiği yere üç türe ayrılmaktadır. 2.2.1. Hıyarcık (Bubon veya lenf bezi) vebası Ani titremeler ve yüksek ateş ile kendini belli eden bu veba türünde baş ağrısı/dönmesi, halsizlik, bulantı, kusma, ishal gibi semptomlar gösterir. Hastalarda bu semptomların yanı sıra, hastalığın yan etkileri olarak dalak büyümesi, karaciğer büyümesi 6 ve lenf bezi şişmesi görülür. En çok görülen veba çeşidi olmasıyla beraber en hafif veba türü olarak kabul edilir. Hıyarcık vebası olan kişilerde ölüm oranı %50-70 olarak bilinmektedir ve ağır hastaları 3 ila 6 gün içerisinde öldürür (Arık, 1991, s. 27). Hıyarcık vebası, lenfatik sistemin bir enfeksiyonu olarak ortaya çıkan, esas olarak pire ısırıklarıyla bulaşan bir hastalıktır. Ayrıca bu veba türü, veba salgınlarının üçünde de en büyük tarihsel etkiye sahip olmuştur (Snowden, 2019). 2.2.2. Veba sepsisi veya septisemi vebası Başlangıçta hıyarcık vebası gibi belirtiler gösterse de çok kısa süre içerisinde kanı zehirleyen bir veba türüdür. Bu tür vebanın en belirgin özelliği şiddetli sinirsel emarelerdir. En ağır veba türüdür ve hastayı çok kısa sürede öldürür (Arık, 1991). Birincil septisemik veba, üç vebanın en nadir görülenidir. Hıyarcıklı veba gibi, pire ısırığı ile bulaşır; ancak hıyarcıklı vebanın aksine, birincil septisemik veba, lenf düğümlerinde önceden iltihaplanma ve bubo oluşumu olmaksızın, Yersinia Pestis'in kan dolaşımına yerleşmesiyle başlar. Bakteriler, hemen metastaz4 yaparak hızla ölümcül sonuçlara sebep olur. Bazı durumlarda, hastalığın ilerlemesi o kadar hızlıdır ki, hasta semptomlar başlamadan saatler içinde ölür. Bununla birlikte, daha yaygın olarak, hasta organ yetmezliğine, şiddetli mide bulantısına, ateşe ve anormal ağrıya ve ardından saatler içinde birçok nedenden ötürü hastalığa yenik düşerek ölür. Bu tür veba daha çok, antibiyotiklerle tedavi edilemeyen hıyarcıklı vebanın normal ilerlemesindeki bir aşamayı ifade etmek için kullanılır. Bu aşamada, hastalığın klasik semptomlarına zaten neden olan bakteriler, lenf sisteminden kaçar ve kan dolaşımına girer. Orada amansız bir şekilde ölüme götüren yayılma başlar (Snowden, 2019). 2.2.3. Akciğer (pnömonik) vebası Pnömonik veba, lenfatik sistem veya kandan değil, akciğerlerden kaynaklanan ciddi bir enfeksiyondur, bu nedenle tarihi kayıtların bazılarında "pestilent pnömoni5" olarak adlandırılmıştır. İkincil pnömonik veba olarak da bilinir. Akciğer vebası, solunum sisteminde enfeksiyon olan veba hastasının öksürük ve hapşırıklarından damlacıkların solunması yoluyla doğrudan insandan insana bulaşır. Enfeksiyon bölgesi akciğerler olduğu için, bubonik veya septisemik vebadan önemli ölçüde farklıdır. Yersinia Pestis'in 4 Yunanca kökenli bir tıp terimidir. Genellikle kötü huylu kanser hücreleri için kullanılan bu terim, kanser hücrelerinin sağlıklı hücrelere sıçrayarak yayılmasını ifade eder. Parçada kullanılan anlamı ise, veba mikrobunu taşıyan hücrelerin hızla sıçrayarak yayılmasını ifade etmektedir. 5 Akciğer vebası. 7 akciğerler yoluyla vücuda girişi, semptomlarını ve her şeyden önce ölümcüllüğünü önemli ölçüde etkiler (Snowden, 2019). Solunum yolu ile bulaşan bu tür vebanın semptomları; öksürük, nefes darlığı, kanlı balgamdır. Hastalanan kişi 2 ila 4 gün arasında ölür (Arık, 1991, s. 27). Yukarda bahsedilen veba türlerinin üç ayrı hastalık olmadığını, sadece vebanın üç farklı tezahürü olduğunu ve üçüne de Yersinia Pestis'in neden olduğunu vurgulamak gerekir. Kaynaklara göre hızla yayılan bu hastalık, ölümcül olmasıyla beraber günde yaklaşık 10bin insanın ölümüne sebep olduğu ve salgın boyunca yaklaşık 50 milyon ölümün gerçekleştiği belirtilmektedir. Salgının yaşandığı en yoğun yer olarak Doğu Roma İmparatorluğu gösterilmektedir. İmparatorluk içerisinde gerçekleşen kitlesel ölümler sebebiyle nüfus tehlike altına girmiştir. Azalan nüfusun işgücünün azalmasına da sebep olmasıyla beraber ekonomik problemlerde ortaya çıkmıştır. İmparatorluğun ekonomik kaynaklarının büyük bir bölümünde tarım vergilerinin yer alması, ekonomik yapının devam etmesini zorlaştırmıştır. Tarıma dayalı olan ekonomik yapı derinden sarsılmıştır. Çünkü azalan nüfus ile işgücü arzının azalması, işgücü fiyatlarını arttırmıştır. Artan maliyetler beraberinde enflasyon artışını da getirmiştir. Toprak sahipleri ve işçilerinin ölümü ile işlenmeyen toprak artmış ve bu durum kıtlığa sebep olmuştur (Türk, Bingül, & Ak, 2020). Veba Doğu Roma İmparatorluğunun gidişatını değiştirmiş ve büyük ekonomik mücadeleye neden olduğu için İmparator Justinian'ın Roma İmparatorluğunu yeniden bir araya getirme planlarını suya düşürmüştür (Editors, 2019). 2.3. İkinci (Kara) Veba Salgını Literatüre göre 1346 yılında görülmeye başlandığı söylenen ikinci veba salgınına, belirgin özelliği olan hastanın vücudunda beliren kan ve iltihap dolu şişlikler sebebiyle “Kara Veba veya Kara Ölüm” ismi de verilmiştir (Genç, 2011, s. 123). İkinci veba salgınına dair belgelendirilmiş bilgiler arasında, hastalığın ilk olarak 1346 yılında Altın Orda Hanlığı olarak adlandırılan Moğol topraklarında hıyarcıklı veba türünde görüldüğü bilinmektedir. Kötüleşen iklim koşullarından kaynaklanan sıcak rüzgarlar pireler ve fareleri Moğolların yerleşim alanlarına sürüklemiş ve böylece farelerden insanlara veba mikrobu geçmiştir. Hızla yayılan hastalık salgın halini alarak, 8 deniz ticareti faaliyetleri ile Moğol topraklarından başlayarak ilk olarak Kırım yarımadasına oradan da Konstantinopolis’e yayılmıştır. Deniz ticareti hastalığın hızla yayılmasına olanak tanımıştır. Hızla yayılan hastalık Asya’nın batısına oradan Kıbrıs’a, Mısır kıyılarına, güney Yunanistan’a, Adriaktik denizi kıyılarından güney Fransa’ya ve 1347 yılının sonlarına gelmeden Mallorca’ya kadar ilerlemiştir (Hays, 2005). Vebanın yayılmasını sağlayan yeni yerlere girişini sağlayan yerler limanlar olarak bilinmektedir. Ahşap gemilerde çoğalacak uygun şartları bulan veba mikrobu, gemilerin uğradığı her limanda bulaşarak hızla yayılmıştır. Gemilerin mikrobun yayılmasını hızlandırıyor olması zamanla deniz ticaretini azaltmış ve neredeyse durdurmuştur. Özellikle Avrupa’da üretilen ürünlerin ticareti yapılamaz hale gelmiş ve ekonomik faaliyetler için gerekli ithalatlar durmuştur (Özden ve Özmat, 2014, s. 60). Yaygın olarak kabul edilen görüş vebanın farelerden insanlara geçtiği yönündedir. Bu doğrultuda düşünüldüğünde, Ortaçağ’da insanlar ve hayvanlar arasındaki yakın temasların artması, veba felaketinin geleceğine bir gösterge niteliğindeydi. Diğer taraftan da, hijyen koşullarının yetersizliği ve insanların temizliğe önem vermemesi de (çöplerin toplanmaması, temiz suyun olmaması gibi) hastalığa zemin hazırlamıştır. Bunların yanı sıra, iklimsel koşullarda ciddi problemlerin yaşanması (kuraklı ve aşırı ağışlar gibi) ve buna bağlı olarak gıda üretiminde meydana gelen düşüş ile insanların yetersiz beslenme sonucunda hastalığa yakalanmalarının kolaylaşması da salgının temelini oluşturmuştur (Akın, 2018, s. 247). Kara veba salgını, bulaştığı bölgelerde muazzam ölüm oranlarına neden olmuştur. Tarihçiler uzun tartışmalar sonucunda çoğunlukla 1346 ile 1353 arasında meydana gelmiş ölümleri, toplam ölüm sayısı olarak kabul etmişlerdir. Buna göre salgın yaklaşık 7 yıl olarak sürdüğü kabul edilmektedir ve salgının korkunç sonuçların çoğuna bu kısa sürede ulaşılmıştır. Salgın süresince Avrupa’da toplam nüfusun üçte birinin yok olduğu söylenmektedir. Fakat kara vebaya dair yakın tarihli ve daha kapsamlı incelemelerinde, farklı ekonomik gruplar ve bölgeler için bu tahminlerin çok düşük olduğunu savunulmaktadır. Toplam 80 milyonluk nüfuslu Avrupa’nın belki de 50 milyonu, 1346 ile 1353 yılları arasında ölmüş olabilir. Bu rakamlara bakıldığından, veba sebebiyle sadece 7 yıl gibi kısa bir sürede toplam nüfusun yaklaşık %60’ı yok olmuştur. Dünya genelinde baktığımızda ise toplamda 200 milyon kişinin vebadan öldüğü varsayılmaktadır (Hays, 2005). 9 Fare ısırığı ile bulaştığı düşünülen veba hastalığı, ilk görülmeye başladığı yıllarda yoksul halkı daha çok etkilemiştir. Çünkü yoksul halk, içinde farelerin olduğu toprak evlerde yaşıyor ve yetersiz besleniyorken, zengin halk ise farelerin olmadığı taş evlerde ikamet etmekteydiler veya kentlerin dışında az insanın olduğu yerlere göç ederek hastalıktan kaçıyorlardı. Böylece, bu hastalığın sınıfsal bir hastalık olduğu ve sadece yoksulları öldürdüğü düşünülmekteydi. Hastalıktan ölenlerin genel olarak yoksullar olması, feodal düzende yönetimsel olarak tedbirler alınmasını geciktirmiştir. Fakat ilerleyen zaman içerisinde tedbirlerin alınmaması ile vebanın hızla toplumsal ve ekonomik düzeni bozduğu görülmüştür (Özden ve Özmat, 2014, s. 60). Veba salgını öncesinde meydana gelen iklimsel problemlerin tarıma elverişli arazileri işlenemez hale getirmesi, kırsaldaki tarım işçilerini kentlere göç etmeye zorlamıştır. Kentlerde oluşan nüfus yoğunlaşması, salgının giderek artan kitlesel ölümlerine zemin hazırlamıştır. Hızla azalan nüfus, iş gücünün azalmasını ve iklimsel şartlar düzelse de yerine getirilemeyen tarımsal faaliyetler sebebiyle işlenemeyen arazileri arttırmıştır. Tarım arazileri ile gelir elde eden toprak sahipleri, toprağı işleyecek işçi bulamaz hale gelmiştir. Oluşan iş gücü kıtlığı, işçi fiyatlarını ve çalışma şartlarını önemli oranlarda iyileştirmiştir. Diğer bir taraftan arazi işleyecek kişi sayısının azalması sebebiyle de arazi kiralama ve satın alma fiyatlarında çok ciddi düşüşler meydana gelmiştir. Bu durum köylülerin işine yaramıştır. Çünkü azalan arazi fiyatları ve artan işçi ücretleri ile köylüler kendi arazilerine sahip olabilmiş yani işledikleri toprakların sahipleri olabilmiştir. Bu durumda, iş gücünü oluşturan kesim feodallere karşı gelebilmiş ve haklarını savunmuşlardır. Buna ek olarak üretilen ürünler, nüfusun azalması sebebiyle piyasada bol miktarda bulunmaktaydı ve bol olduğu için salgın öncesine göre daha ucuza satılmaktaydı. Genel fiyat düzeylerinin düşüşü paranın değer kazanması ile daha iyi ve çeşitli beslenmeye başlayan alt sınıf, orta sınıfa atlamış oldu. Toprak sahiplerinin değişmesi ve sınıf atlamaların oluşması sonucunda, feodal yönetimde geç alınmaya başlanan tedbirler, sistemin çöküşüne engel olamamıştır (Genç, 2011, s. 123). Salgın sadece tarımsal faaliyetleri değil, ticaret faaliyetlerini de derinden etkilemiştir. Hastalığın deniz yoluyla yayıldığını düşünenler özellikle İtalya gibi liman kentlere sahip ülkeler, limanlara ticaret gemilerinin yanaşmasına izin vermediği gibi ülkelerinden diğer ülkelere gidilmesini de engellemişlerdir. Bu durum deniz ticaretini ve uluslararası ticareti sekteye uğratmış ithalat ve ihracat işlemlerini durdurmuştur. Böylece 10 ticaret yapanlar yeni pazar arayışlarına girmiş ve bu emperyalizmin başlangıcı olmuştur (Özden ve Özmat, 2014, s. 60). Salgınla mücadele eden bazı bölgelerde tecrit6 ile hastalığın daha yavaş ilerlediği keşfedilmiştir. Hasta olanları veya evinde herhangi bir kişide hastalık olan aileler belirli yerlerde bir arada tutulmuş veya evlerine kilitlenmişlerdir. Karantina uygulaması haricinde, salgınla ilgili tedbirler alınması için veba broşürleri yapılmıştır. Bu broşürlerde hastalıktan korunmak için çevrenin temiz tutulması gerektiği, temiz kokular sürünülmesi gerektiği, ölen kişilere veya eşyalarına yaklaşılmaması gerektiği, aşırı banyo yapılmaması ve meyve yenmemesi gerektiği gibi açıklamalar yer almıştır (Genç, 2011, s. 123). 2.4. Yeni Dünya Çiçek Salgını Chritopher Columbus’un Amerika kıtasını 1492’de keşfi ile “Yeni Dünya ve Eski Dünya” kavramları ortaya çıkmıştır. Asya, Avrupa ve Afrika kıtaları Eski Dünya’yı oluştururken, bu kıtalar dışındaki yerler Yeni Dünya’yı oluşturmaktadır. Amerika kıtasının keşfi ile Eski Dünya’da yer alan hastalıklar Yeni Dünya’ya geçmiştir. Bu hastalıklar kızamık, veba ve çiçek hastalığı gibi bulaşıcı hastalıklardır (Ahmadi, Şirin, & Ergüder, 2020, s. 9). Amerika kıtasında daha önce görülmemiş çiçek hastalığının, yerli halkın %90’ını öldürdüğü düşünülmektedir. Kıtanın keşfi sırasında, Taino nüfusunun 60000 olduğu fakat 1548’de nüfusun sadece 500 kişi olduğu biliniyor. Bu durumun tüm Amerika kıtasında aynı olduğu da belirtilir (Editors, 2019). 1520 yılında Aztek İmparatorluğu çiçek hastalığı ile yıkıldığı düşünülür. Çünkü kayıtlara göre çiçek hastalığına yakalanan herkes ölmüştür, geriye kalan nüfus ise İspanyol sömürgecilere direnememiş ve ihtiyaç duydukları mahsulü bile üretememiştir (Editors, 2019). Bunun gibi Amerika kıtası genelinde baş gösteren nüfus azlığı, Afrika’dan köle getirilerek işgücü olarak kullanılmasına neden olmuştur (Ahmadi, Şirin, & Ergüder, 2020, s. 9). Çiçek hastalığının, yüz yüze temas ve damlacık yoluyla bulaştığı bilinmektedir. 1796 yılında Doktor Edward Jenner, bir inekten elde ettiği inek çiçek virüsü ile bir aşı yapmıştır. Aşı, hasta olmayan birine çiçek virüsü enjekte edilerek kişiyi hafif hastalandırır ve kişinin bu virüse karşı bağışıklık kazanmasını sağlayarak tedavi etmektedir. Bu aşının 6 Ayırma. Ayrı bir yerde tutma. 11 bulunuşundan sonra, çiçek hastalığının yayılma ve ölüm hızı gün geçtikçe azalmıştır. Dünya Sağlık Örgütü’nün 1980’de yapmış olduğu açıklamaya göre çiçek aşısı, çiçek virüsünün yok olmasını sağlamıştır (Parıldar, 2020, s. 19). 2.5. İtalyan Vebası 1629'da yeni bir veba salgını Kuzey İtalya'yı tehdit etti. Kaynaklara göre, 1629 Kasım ayının başlarında, Venedik'ten Ferrara'daki sağlık görevlilerine Alemanni birliklerinin işgali nedeniyle vebanın Milano yakınlarında yayıldığını bildiren mektuplar gelmiştir. 1629'dan 1631'e kadar vebanın, aralarında Piedmont, Milano, Mantua, Cremona, Bergamo ve Veneto'da Lumbardy, Venedik, Vicenza, Verona, Padua ve Treviso'da bulunan Torino ve Alessandria'nın da bulunduğu birçok kuzey ve orta İtalyan kentini tahrip ettiği bilinmektedir. Kuzey İtalya'da sadece Ferrara, yıllarca vebadan etkilenmemiştir (Vicentini, vd., 2020, s. 2). 1629-1631 yılları arasında vebadan büyük oranda etkilenen İtalya şehirlerinde, Kara Veba’da olduğu gibi ciddi nüfus azalışları söz konusu olmuştur. Nüfusta meydana gelen azalış, ilerleyen dönemlerde bu bölgelerde benimsenen nüfus artış politikasının daha uzun vadeli uygulanmasını sağlamıştır. Ayrıca nüfus azalışından kaynaklı olarak, bu bölgelerde büyüme oranlarının düştüğü ve kentleşme hızının neredeyse durduğu bilinmektedir. Tüm bu sebepler doğrultusunda, veba nedeniyle İtalya’nın ekonomisinde söz konusu dönem içerisinde gerileme süreci meydana gelmiştir. Diğer bir taraftan bakıldığında, iş gücü arzında meydana gelen azalış ücretleri arttırmış ve dolayısıyla yaşam standartlarını iyileştirmiştir. İyileşen yaşam standartları ise uzun vadeli ekonomik büyümenin temellerini attırmıştır (Alfani ve Percoco, 2019). 2.6. Londra Büyük Vebası Nisan 1665 ve Ocak 1666 arasında hıyarcıklı veba Londra’yı etkisi altına almıştır. Gerçekleşen vaka ve ölüm sayıları tam olarak bilinmemekle beraber, Londra nüfusundan yaklaşık olarak 75000-100000 aralığında kişinin öldüğü bilinmektedir. Ölüm oranı nüfusun yüzde 20'sini oluşturduğu düşünülmektedir. Yaklaşık 9 aylık bir süre içerisinde insan ölümlerinin hızla artması toplu mezarları ortaya çıkarmıştır. Buna kedi ve köpeklerin sebep olduğu düşünülerek yüz binlerce kedi ve köpek katledilmiştir. Fakat hastalığa aslen sebep olan fareler ile pireler, katledilmiş olan köpek ve kediler nedeniyle daha çok artmıştır ve bu durum hastalığın etkisini daha yıkıcı hale getirmiştir. Hijyen ve 12 temizliğin dikkat edilmediği bölgelerde özellikle yoksul halkın bulunduğu bölgelerde hastalık daha çok görülmüştür (Hays, 2005). Thames nehrindeki limanlardan yayıldı. Salgının en kötüsü 1666 sonbaharında, başka bir yıkıcı olay olan Büyük Londra Yangını ile hemen hemen aynı zamanda azaldı (Editors, 2019). İki önemli isim General George Monck (Albermarle Dükü) ve Lord William Craven, Londra’nın veba salgını ile mücadelesinin liderleri olarak görülür. Bu iki isim sağlıklı kalabilmek ve hastalıktan kurtulmak için izolasyonun önemini vurgulamış ve uygulamıştır (Hays, 2005). Alınan tedbirler ile büyük oranda azaltılan Londra vebası, etki süresi kısa olması sebebiyle ekonomik olarak çok büyük değişikliklere sebep olmamıştır. Ölen kimselerin yerini hızla göçmenlerin doldurması ücretler üzerinde büyük değişimleri engellese de ücretler de hafif bir artış olmuştur. Veba salgını sebebiyle Londra’da zanaatkar ücretlerinde artış görülmüşken, işçi ücretlerinde çok az bir genel etki olmuştur (Cummins, Kelly, & Grada, 2015). 2.7. Kolera Salgınları 1800’lerin başlarında Hindistan’da epidemik bir hastalık olarak görülen kolera önce Asya kıtasından başlayarak zamanla Afrika, Avrupa ve Amerika’ya kadar yayılmış ve küresel bir salgın haline gelmiştir (Özhazar, 2020). Veba da olduğu gibi kolera salgını da ticaret tolları üzerinden ve Hicaz’a giden hacılar ile farklı bölgelere sıçrayarak yayılım göstermekle beraber dünyanın bir çok bölgesinde kitlesel ölümlere sebebiyet vermiştir. 1817 ve 1923 yılları arasında altı farklı dönemde zaman zaman salgın haline gelen kolera tam rakamlar bilinmemekle beraber 1 milyondan fazla insanın ölümüne sebep olmuştur (Türk, Bingül, & Ak, 2020, s. 612). Koleranın kaynağı olarak gösterilen Ganj nehrinde Hinduların, temizlik ihtiyaçları ve dini ritüelleri gibi bir çok farklı ihtiyaçlarını gideriyor oluşu, koleranın Hindistan’da gün geçtikçe daha çok kişiye ulaşmasına sebep olmuştur ve sonrasında hastalık Hindistan’dan dünyanın dört bir tarafına yayılmıştır. Bu durum, dönemin İngiliz doktoru John Snow tarafından hastalık kaynağı olarak suyun bir bulaşma aracı olduğu söylenmiştir (Parıldar, 2020, s. 19). 13 Kolera bakterisi ile temas etmiş gıda ve su yoluyla insana geçen bu hastalık, belirgin semptomlar olarak akut ishal ile kusmaya sebep olmaktadır ve çok kısa sürede vücuttaki su kaybını ciddi oranda azalmaktadır. Hızlı bir şekilde tedavi edilmezse, kolera enfeksiyonu öldürücü olmaktadır (Menekşe, 2020, s. 385). Kolera salgını sadece nüfusu etkilememiş, ayrıca büyük ekonomik etkilere de sebep olmuştur. Salgının başlangıcı ticaret yolları vasıtasıyla başladığı için, salgın gıda ihracat-ithalat işlemlerini sekteye uğratmıştır. Bu sebeple ithal eden bölgelerde gıda kıtlığı yaşanırken, ihraç eden bölgeler için de büyük zararlar ortaya çıkmıştır. Buna ek, tedavi sürecinde tedbir olarak uygulanan karantina uygulamaları da iş sahipleri ve işçileri ekonomik olarak olumsuz etkilemiştir. Kolera salgını dönemleri içinde yaşanan olumsuz ekonomik durumların temel sebebi olarak karantina uygulamaları gösterilmiştir (Menekşe, 2020, s. 385). 2.8. Üçüncü Veba Salgını Başlangıçta Yunnan'daki bir madencilik patlaması sırasında pire tarafından yayılan veba, Parthay isyanı ve Taiping isyanında bir faktör olarak kabul edilir. Çin'de başlayıp Hindistan ve Hong Kong'a taşınan hıyarcıklı veba, 12 milyon insanın ölümüne sebep olmuştur. Hindistan en önemli kayıplarla karşı karşıya kalmıştır ve salgın, İngilizlere karşı bazı isyanları ateşleyen baskıcı politikalar için bir bahane olarak kullanılmıştır. Salgın, vakaların birkaç yüzün altına düştüğü 1960’lı yıllara kadar devam ettiği bilinmektedir (Editors, 2019). 2.9. Sarı Humma Salgını Sarı humma, çoğunluğu eklembacaklılar (sivrisinekler keneler) tarafından bulaşan Flavivirüs cinsinin prototip üyesinden kaynaklanır. Sarı humma, Afrika ve Güney Amerika'nın tropikal bölgelerinde endemiktir. Virüs, üretken enfeksiyon için bir konakçı ile kanla beslenen sivrisinekler yoluyla bulaşır. Sarı humma, 18. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına kadar insan sağlığı için büyük bir tehdit oluşturdu ve bölgedeki endemik bölgelerden uzaktaki kıyı kasabalarına ve şehirlere girişlerin ardından tekrarlanan salgınlar Kuzey Amerika, Karayipler ve Avrupa sarı humma virüsüne sahip sivrisineklerinin 1900 yılında sarı hummanın iletildiği kurum olarak tanımlanması ve ardından virüsü kontrol etmeye yönelik çabalar, tropikal, endemik bölge dışında sarı hummada bir düşüşe neden oldu. 1930'larda zayıflatılmış sarı humma aşısının geliştirilmesi ve bunların 1940'larda yaygın olarak kullanılması, hastalığın daha da 14 azalmasına neden oldu. Daha sonra, rutin aşılama programları olmaksızın endemik bölgelerde sarı humma aktivitesinde periyodik artışlar olmuştur (Monath & Vasconcelos, 2014, s. 160). Sarı hummanın en belirgin semptomları ateş, titreme, baş ağrısı, sırt ağrısı, kas ağrısı, mide bulantısı, kusmadır. Hasta genel olarak gripmiş izlenimi verir ancak yapılan kan testleri ile sarı humma teşhisi konulabilir. Halen Afrika’nın bazı bölgelerinde endemik olarak devem eden sarı hummadan korunmanın yolu aşı olmaktır. Bilinen bu bölgelere yapılacak giriş çıkışlarda 9 aydan büyük olan çocuklar ve yetişkinler mutlaka aşı olmalıdır (DynaMed, 2019). Epidemik bir hastalık olan sarı humma hastalığının Avrupa’ya sıçrayışında, Haiti’nin Fransa’ya olan başkaldırısı önemli rol oynamıştır. Başlangıçta Haiti’de meydana gelen bir baskında, Fransızlar Amerikanlarla karşı karşıya gelmiş ve Amerika’nın Haiti’de güçlenmesine yardımcı olmuştur. Baskın sırasında askeri olarak başarılı olunsa da, askerlerin sarı hummaya yakalanması ile beraber büyük bir kısmı ölmüş ve sağ kalanlar da hastalığın Avrupa’ya sıçramasına sebep olmuştur. Böylece Güney Afrika’da ve Amerika’nın güneyinde epidemik olarak görülen sarı humma, pandemi haline gelmiştir (Anonim, 2020). Sarı hummanın Avrupa’ya sıçramasında bir diğer sebep olarak köle ticareti de gösterilmektedir. Veba salgını sonrasında Avrupa’da yaşanan kitlesel ölümler nüfusun azalmasına sebep olmasıyla beraber nüfusun azalması mevcut işgücünü azaltmış ve ihtiyaç duyulan iş gücünde kıtlığa sebep olmuştur. Bu durum ise işçi sınıfının ücretlerinin yükselmesine neden olmuştur. Maliyetleri artan toprak sahipleri ucuz işçi bulma yolları aramış ve çözüm olarak Afrika’dan köleler getirmeye başlamışlardır. Afrika içerisinde görülen sarı humma hastalığı bu şekilde Avrupa’ya da yayılmıştır (Oğurlu, 2020, s. 791). 2.10. Rus Gribi Rus influenza virüsü, dünya çapında atılan ilk salgından birine neden olmuştur. Avrasya Bozkırlarından kaynaklanan (kayıtlara göre Kırgızistan ve Kazakistan), 1889 sonbaharında Rusya üzerinden deniz ve demiryolu ile Avrupa'ya yayılmıştır. Aralık 1889'un sonlarında Kuzey Amerika'nın liman kentlerine ulaşmıştır. Salgın Ocak ayına kadar Orta Batı'yı geçerek Kanada'ya girdi ve Şubat&Mart aylarında, kıtanın birçok bölgesine yayılmıştı. Genel olarak, Rus gribi ölümcül klinik atak oranı (klinik belirtileri olan kişilerin oranı) % 30-60 kadar yüksekti, bu da hızla küresel yayılmasının sebebini 15 açıklamaktadır. 1890 salgınının bir H1N1 influenza virüsünden kaynaklandığı düşünülmektedir. Salgın dönemi içerisinde dünya nüfusunun yaklaşık üçte birinin bu virüsle temas ettiği ve grip olduğu tahmin edilmektedir. Virüs çocuk, genç, yaşlı fark etmeksizin herkesi ölümcül olarak etkilemiştir (Gagnon, vd., 2013, s. 2). 1889 yılında birkaç ay içerisinde hızla yayılan bu virüs, ölümcül bir salgın olarak kayıtlara geçmiştir. Rus gribinin çok kısa süre içerisinde pandemi haline gelmesi sebebiyle, bu salgının sosyo-ekonomik sonuçları tam olarak tespit edilememektedir. Ancak, salgının görüldüğü süre zarfında ekonomik anlamda bir durgunluk gözlenmiştir (Türk, Bingül, & Ak, 2020, s. 612). 2.11. İspanyol Gribi 1918 yılında Amerika’da bir askeri kampta ilk kez görülen hastalık, Rus gribinde olduğu gibi H1N1 virüsünden kaynaklanır. H1N1 virüsünün bir alt türü olan İspanyol gribi, görüldüğü ilk vakadan sonra hızla askerler ile orduya yayılmış ve salgın haline gelmiştir. Birinci Dünya Savaşı döneminde başlayan bu salgın, askerler vasıtasıyla önce Amerika’dan Avrupa’ya sıçramış ve sonra da savaşın olduğu tüm ülkeleri hızlıca etkilemiştir (Özhazar, 2020) . İspanyol grip salgını yaklaşık iki yıl boyunca bir kaç dalga şeklinde görülmüştür. Bu salgının öncekilerden farkı kısa sürede görülmüş ve çoğunlukla gençleri etkilemiş olmasıdır. Salgın esnasında hastalıktan ölen kişi sayısının, o zamanki dünya nüfusunun %15’i olduğu yani yaklaşık 50 milyon kişi olduğu düşünülmektedir (Özhazar, 2020). Salgın her ne kadar kısa süreli bir salgın olsa da ölüm rakamları azımsanacak gibi değildir. Hastalığa yakalanan ve bağışıklık kazanamayan insanların kısa sürede ölüyor olması, kitlesel ölümlere sebep olmuştur. Çok sayıda ölen insanın defin işlemleri, yapacak kişi kalmadığı için aksamıştır. Çünkü hayattaki insanlar ya hastalıkla mücadele etmekte ya da savaşla mücadele etmektedir. Salgın esnasında savaşın olması, hastalıkla ilgili haberlerin yapılmasını ve kayıtların tutulmasını engellemiştir. Savaşta yer alan ülkeler, hastalıkla ilgili kamuoyu bilgilendirmelerini yasaklamıştır. Bu sebeple, savaşa katılmamış ve taraf olmamış İspanya’nın yayın yasağı yoktu ve salgın ile alakalı yayın yapabilmiştir. Sadece İspanya’da salgından söz ediliyor olması sebebiyle, aslında Amerika’da ortaya çıkmış olan hastalık “İspanyol Gribi” olarak anılmaya başlanmıştır (Türk, Bingül, & Ak, 2020, s. 612). 16 Askeri kamptan çıkarak askerler üzerinden yayılan ölümcül hastalığın en büyük etkileri askeri alanda ve 20-40 yaş aralığındaki nüfusta görülmüştür. Bu yaş aralığına ait nüfusun çoğunluğunun askerde oluşu da hastaların yaş ortalamasını düşürmüştür. Fakat hastalık yaklaşık iki yıl sürdüğü için daha büyük bir nüfus kaybı önlenmiştir. Hastalığın kısa bir süre görülmesi ve hızlı bitişi, her ne kadar nüfus miktarını etkilemiş olsa da sosyo- ekonomik etkilerinin gözlemlenmesini zorlaştırmıştır. Söz konusu dönem içerisinde, dünya sadece küresel bir salgınla mücadele etmemiş diğer bir taraftan birinci dünya savaşıyla da mücadele etmiştir. Hem salgının hem de savaşın çalışan nüfusu azaltması haliyle ekonomiyi olumsuz etkilemiştir. Fakat görülen olumsuz etkilerin sadece salgın kaynaklı olduğu söylenememektedir (Yolun, 2012). 2.12. Asya Gribi H2N2 virüsünden kaynaklanan Asya Gribi, 1957 yılının Şubat ayı sonunda Çin'de başlamış, Nisan ayında Hong Kong'a ve Japonya’ya kadar yayılarak salgın hale gelmiştir. Küresel boyut kazanmış olan salgın, Amerika kıtasına kadar ulaşmıştır. Haziran'dan Ekim'e kadar griple ilişkili ciddi bir ölüm oranı görülmemiş ve 1958 Ocak-Mart döneminde ikinci bir dalga olarak 20.000 civarında ölüm meydana gelmiştir. 1960 yılında üçüncü dalga hızlı bir yükseliş ve düşüş ile keskin bir zirve yapmıştır. Salgın üçüncü dalga ile de 26.000 civarı ölüme sebep olmuştur (Maital ve Barzani, 2020, s. 3). 1957’de yaşanmış olan ekonomik durgunluğun sebebi olarak Asya Gribi gösterilmektedir. Salgın ile beraber Amerika’da ciddi ekonomik etkiler görülmese de ekonomide bir resesyon gözlenmiştir. Salgından etkilenen tüm ülkeler için işgücünde yaşanmış olan kayıp işgücü oranını düşürmüştür. Bunun en büyük sebebi olarak salgından etkilenen kesimin genç nüfus olması gösterilmiştir. Azalan işgücüne rağmen işsizlik oranında da artışlar görülmüştür (Türk, Bingül, & Ak, 2020, s. 612). 2.13. Hong Kong Gribi H3N2 virüsü kaynaklı başlayan salgın ilk kez 1968 Temmuz'da Hong Kong'da görülmüş ve Ağustos'ta ABD ve Japonya'ya, Eylül'de İngiltere'ye kadar yayılmıştır. İlk dalga Ocak 1969'da zirveye ulaşmıştır ve ikinci dalga da bir yıl sonra görülmüştür. Hastalığın yayılmasını sağlayan bir diğer sebep olarak Vietnam savaşının birliklerinin dönüşünü gösterilmektedir. Savaşın sebep olduğu yayılma hızı ölüm oranlarını da etkilemiştir (Maital ve Barzani, 2020, s. 3). 17 Kaynaklarda ölüm oranı %20 olarak belirtilmektedir. ABD'de ölen kişi sayısının 34.000 kişi olduğu tahmin edilmektedir. Dünya genelinde Hong Kong grip salgınından ölen toplam kişi sayısı 1 milyon civarı olduğu bilinmektedir. Salgın sebebiyle toplumun sosyal hayatında aksaklıklar meydana gelmiştir. Öğrencilerin okula devam durumu olumsuz etkilendiği gibi işçilerin işe devam durumu da olumsuz etkilenmiştir. Hong Kong grip salgınından en çok etkilenen kesim öğrenciler, öğretmenler ve sağlık alanında çalışan kişilerdir. Eğitim ve işlerin devamlılığı sekteye uğramış olsa da, salgın ekonomik anlamda ciddi etkilere yol açmamıştır. Amerika’da işçilerin devam oranı %3-8 arasında iken ekonomide olumsuz etkisi %1 gibi küçük bir oranda olmuştur (Türk, Bingül, & Ak, 2020, s. 612). 2.14. HIV/AIDS İlk olarak 1981'de tanımlanan AIDS, bir kişinin bağışıklık sistemini yok eden ve bağışıklık zayıflığı sonunda vücudun kapacağı muhtemel hastalıklar nedeniyle, virüsün enfekte olduğu kişiyi öldürmesiyle sonuçlanır. HIV virüsü ile enfekte olanlar, belirgin semptomlar olarak enfeksiyon üzerine ateş, baş ağrısı ve genişlemiş lenf düğümleriyle karşılaşır. Semptomlar azaldığında, taşıyıcılar kan ve genital sıvı yoluyla oldukça bulaşıcı hale gelir ve hastalık T veya diğer ismiyle CD4 hücrelerini yok eder (Editors, 2019). AIDS ilk olarak Amerikan eşcinsel topluluklarında gözlenmiş olup, ancak 1920'lerde Batı Afrika'dan bir şempanze virüsünden ortaya çıktığına inanılmaktadır. Belirli vücut sıvılarıyla yayılan hastalık, 1960'larda Haiti'ye, 1970'lerde New York ve San Francisco'ya taşınmıştır. Hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için tedaviler geliştirilmiş, ancak tedaviler keşfedildiğinden bu yana dünya çapında 35 milyon insan AIDS'ten ölmüştür ve henüz günümüze kadar hastalığı tamamen iyileştiren bir tedavi bulunamamıştır (Editors, 2019). HIV virüsü veya AIDS hastalığı olarak adlandırılan bu ölümcül salgın kan yoluyla, cinsel yolla ve doğum yoluyla anneden bebeğe geçerek bulaşmaktadır. 1980’lerde salgın şeklinde hızla yayılan hastalık, yaklaşık 35 milyondan fazla kişinin ölümüne sebep olmuş ve iş gücünde büyük kayıplara sebep olmuştur (Ahmadi, Şirin, & Ergüder, 2020, s. 9). Günümüzde ise, Afrika kıtasında 15-24 yaş aralığında sıklıkla görülen hastalık, kesin tedavi yöntemi olmamakla birlikte sadece virüs pasif hale getirilerek tedavi edilebilmektedir. Özel bir tedaviye ihtiyaç duyulan bu hastalıkta, devletlerin sağlık 18 harcamaları artırmakta ve dolayısıyla ülkelerin kalkınmalarını da engellemektedir (Türk, Bingül, & Ak, 2020, s. 612). 2.15. SARS Yayılma hızına göre ve küresel boyutta ölümcül olarak değerlendirildiğinde SARS, önemsiz olarak değerlendirilebilir. Fakat ekonomik sonuçları kısa süreli olsa da önemsiz olarak görülmemiştir. Bu durum, hem salgını kontrol altına almak için alınan sert halk sağlığı önlemlerinden hem de salgının kontrol altında olduğu ve kontrol altına alma ihtiyacının geçici olduğu anlaşılmadan önce beklentilerdeki geçici değişikliklerden kaynaklanmıştır. Ayrıca medyada yer alan salgın ile ilgili haberler endişeleri artırarak bireyleri, hükümetleri ve işadamlarını etkili bir şekilde korkutan uluslararası bir olay haline getirmiştir (Bell ve Lewis, 2004, s. 2). Şubat 2003'te Çin Sağlık Bakanlığı, Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) 305 adet “atipik pnömoni” vakası bildirmiş ve salgının kontrol altında olduğunu belirtmişti. Fakat ertesi ay Hong Kong, Vietnam ve diğer Doğu Asya ülkelerinde aynı semptomları gösteren vakalar ortaya çıktığında bu hastalık, Şiddetli Akut Solunum Sendromu (SARS) olarak adlandırılmıştır. Guandong Eyaletinde ilk vakaların meydana geldiği Kasım 2002'den, WHO "son bulaşma zincirinin kırıldığını" açıkladığı 5 Temmuz 2003'e kadar, 29 ülkeden 916'sı ölümcül olmak üzere toplam 8422 olası vaka rapor edilmiştir. Çin, en büyük vaka yüzdesini ve sayısını bildirirken (5327), çok daha küçük nüfusları ve Çin ile geniş temasları nedeniyle Hong Kong ve Tayvan'da en yüksek seviyede kaydedilmiştir (Bell ve Lewis, 2004, s. 2). SARS, büyük ölçüde mesleki bir tehlike arz etmiştir. Hastalık ilk olarak hayvanları alıp kesen, etlerini satan veya yiyecek hazırlayan ve servis edenler aracılığıyla bulaşmıştır. Daha sonra bulaşma, öncelikle hastaneler, oteller ve evlerde enfekte hastalarla yakın temas halinde olan kişiler ve özellikle sağlık çalışanları arasında meydana gelmiştir. Bu hastalık, solunum ve damlacık yoluyla ağızdan, burundan veya gözlerden vücuda giren bir enfeksiyon olarak tanımlanmıştır. Bu sebeple, enfekte bir bireyin etrafındaki birkaç metrelik alanda yer alan kişiler de risk altındaydı. Hastalığın bulaşıcılığı, Guangshou kentindeki tek bir vakanın iki hastanede 82 yeni vakaya hastalığı bulaştırması ile kanıtlanmıştır (Bell vee Lewis, 2004, s. 2). Kanadalı araştırmacılar tarafından birkaç ay içerisinde Şiddetli Akut Solunum Sendromu (SARS) bir “Korona Virüs” olarak tanımlanmış ve virüsün hayvanlardan 19 kaynaklandığı açıklanmıştır. Korona virüsün bu çeşidi ortaya çıkana kadar, korona virüs insanlar açısından çok küçük tehdit oluşturan hafif etkili bir hastalık olarak görülmüştür. Grip ve diğer hava kaynaklı hastalıklarda yaygın olarak görülen semptomlara (yüksek ateş, öksürük, nefes darlığı) sahiptir ve tehdit olarak düşünülmemiştir (Cherry & Krogstad, 2004, s. 2). 2003 Nisan ayında, Dünya Sağlık Örgütü (WHO)’nün salgın şehri olarak tanımlanmasının hemen ardından etkilenen başlıca bölgeler (Hong Kong ve Guangdong Eyaleti liderliğindeki Çin, Asya ve Kuzey Amerika'daki diğer şehirler) için seyahat yasakları getirilmiştir. Güneydoğu Asya'ya planlanan uçuşların neredeyse yarısı Nisan ayında iptal edilmiştir. Salgın sebebiyle iş anlaşmaları ve düzenlemeler de ertelenmiştir. Salgın süresince, toplam seyahat miktarı yaklaşık üçte iki azalmış ve ekonominin turizm ile ilgili kısımları, özellikle oteller, restoranlar ve hatta gemicilik sektörü salgından etkilenmiştir. Hong Kong'da, % 10-50 oranında düşen turizm ile büyük ölçüde salgından etkilenmiştir. Tüm bölgede turizm % 20-70 oranında azalmıştır. Salgının zirve yaptığı dönemde, ziyaretler ve turizm Tayvan'da % 80 ve Singapur'da hemen hemen aynı oranda azalmıştır. Etkiler dünya çapında diğer alanlarda da hissedilmiştir (Bell ve Lewis, 2004, s. 3). Tayvan'da Mayıs ayı ortasında yaklaşık bir milyon insan karantina altına alınmış ve Doğu Asya'daki birçok büyük şehrin sakinleri, enfeksiyon tehdidine karşılık evde kalmıştır. Belirsizlikten hoşlanmayan yatırımcılar için bilinmeyen bir hastalığın kontrol edilemeyip salgın haline gelmesi, risklerin net olmaması nedeniyle yatırım ortamlarını olumsuz etkilemiştir. Salgının başlangıç aşamasında, Çin hükümetinin oldukça bulaşıcı bir hastalığı tespit edip kontrol edememesi, Çin'i ziyaret edecek yabancı iş adamlarının bölgeden uzaklaşmasına sebep olmuştur. Çin'deki menkul kıymetler, Nisan ayı başındaki 140 değerinden, Ağustos'a kadar yaklaşık olarak 40 değerine hızla düşmüştür ve bu durum da ticari güvenin değiştiğini göstermiştir. Bunun yanı sıra, Çin'de endüstriyel üretimin yaklaşık yüzde 55'inin yabancı yatırımlardan oluşması Çin ekonomisinde, salgının ciddi zararlar vermesine sebep olmuştur (Fan, 2003). 2.16. Domuz Gribi Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) 2009 influenza A H1N1 olarak adlandırdığı Domuz Gribi, Nisan 2009'dan Ağustos 2010'a kadar dünya çapında görülen bir pandemi olmuştur. H1N1 virüsünün neden olduğu 18500 ölüm, laboratuarlar tarafından 20 doğrulanmış bulunmaktadır. Fakat bu sayının, 2009 influenza pandemisi ile ilişkili gerçek ölüm sayısının, yalnızca bir kısmı olduğu düşünülmektedir (Dawood, vd., 2012, s. 687). Pandeminin dünya nüfusu üzerindeki etkisini belgelemek için pandemik influenza A H1N1 ile ilişkili ölüm oranının küresel bir tahmini gerekmektedir. 2009 yılının Nisan ayında pandemik influenzanın ortaya çıkmasıyla, WHO ülkelerin bu virüs ile ilişkili tüm laboratuvar onaylı ölümlerini rapor etmiştir. Ağustos 2010'a kadarki dönemde laboratuvarlar tarafından doğrulanmış 2009 A H1N1 virüsü ile ilişkili 18500 ölüm, muhtemelen düşük bir tahmin olacaktır. Çünkü ülkelerde influenza ile ilgili veriler azdır ve pandemik virüsün dolaşım seviyesi ile zamanlaması bölgeye ve ülkeye göre değişebilmektedir. Bu sebeple, influenza ile ilişkili mortalitenin, virüsün dolaşım dönemlerinde aşırı ölümlerin sayısı olduğundan, genellikle istatistiksel modeller kullanılarak dolaylı olarak tahmin edilmiştir (Dawood, vd., 2012, s. 687). İnfluenza A H1N1 2009 virüsü, birçok ülkede antiviral ilaçların mevcut olduğu bir dönemdeki ilk pandemiye neden olmuştur. Pandemi sırasında direnci tespit etme ve tedaviye cevap deneyimleri, halk sağlığı, laboratuvar testleri ve klinik testler için önemli dersler sağlamıştır. A H1N1 2009 virüsünün toplumda yayılması bir sorun olmaya halen devam ettiği için halk sağlığı ve antiviral ilaç kullanımında bilgilendirmek önem arz etmektedir (Hurt, vd., 2012, s. 240). 15-17 Nisan 2009'dan bu yana, ilk iki yeni influenza A (H1N1) enfeksiyonu vakası, Güney Kaliforniya ilçesinden tespit edildiğinde, dünya çapında yeni influenza A (H1N1) vakaları Güney Kaliforniya çevresinde belgelenmiştir ve vakaların çoğu Birleşik Devletler'de meydana gelmiştir. Amerika Birleşik Devletleri'nde, yeni influenza A (H1N1) enfeksiyonu ile ilişkili ilk raporlar, hastalığın şiddeti mevsimsel influenzaya benzer olabileceğini, hastaların çoğunluğunun hastaneye yatmaya ihtiyaç duymadığını ve genellikle altta yatan tıbbi hastalıklara sahip kişilerde (kronik hastalığı olan kimselerde) yalnızca nadir ölümlerin bildirildiğini göstermiştir. Tespit edilen ilk 553 hastadan sadece 30'u hastaneye kaldırılmıştır. Yeni influenza A (H1N1) ile enfekte hastanede yatan kişilerin çoğunun komplikasyonsuz iyileşmesine rağmen, bazı hastaların ciddi ve uzun süreli hastalığa sahip olduğunu kayıtlara alınmıştır (Chen, Gaydos, & Rothman, 2009, s. 734). Diğer taraftan, 30 Avrupa Birliği ülkesinde A (H1N1) 2009 pandemisinin 2896 ölüme neden olduğu kayıtlara geçmiştir. İncelenen ülkeler arasında en az sayıda ölüm 21 İzlanda'da ve en büyük ölüm sayısı Birleşik Krallık'ta rapor edilmiştir. Ölüm oranı açısından ise, en yüksek yıllık Estonya'da milyon nüfus başına 15.7 vaka gözlenmiştir (Nikolopoulos, vd., 2011). A (H1N1) 2009 pandemisinin ölüm oranları ile kişi başına düşen kamu harcamaları arasındaki ilişki incelendiğinde, ters orantılı bir ilişki sonucuna varılmıştır. Diğer bir deyişle, kişi başına düşen kamu sağlık harcamasının her bir birim artışında, ölüm oranında azalmalar meydana gelmiştir. Kamu sağlık hizmetlerinin uygun şekilde genişletilmesi ve sosyal olarak üretken bir şekilde kullanılması, ekonomik büyümenin sağlığa olan faydalarını belirlemektedir. Ayrıca ekonomik değişimin hızı, nüfusun sağlığını olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Sağlık harcamaları, sadece insan hayatını güvence altına almakla kalmamaktadır, aynı zamanda yoksulluğu azaltırken ekonomik büyümeyi de hızlandırabilmektedir. A (H1N1) 2009 pandemi döneminde ise, kamu sağlık harcamaları ile kurtarılan insan hayatları, pandeminin görüldüğü ülkeleri de büyük ekonomik problemlerden korumuştur. Geçmiş salgınlarda meydana gelen ekonomik problemler (iş gücü eksikliği gibi) geniş çaplı olmadığından, pandeminin ekonomik alanda olumsuz etkisi artan kamu harcamaları ile sınırlı kalmıştır (Nikolopoulos, vd., 2011). 2.17. Ebola İlk olarak Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde 1976 yılında tespit edilen Ebola virüsü, o yıllar için lokal bir salgın olarak kayıtlara geçmiştir. 2014 yılında ise Batı Afrika’da ardı ardına tespit edilen ve hızla artan vakalar ile Ebola salgını başlamıştır. Salgının zaman içerisinde İtalya, Mali, Nijerya, Senegal, İspanya, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere yedi ülkeye yayıldığı bilinmektedir. (Kaner & Schaack, 2016). Dünya Sağlık Örgütü’nün 49 vaka 29 ölüm ile ilan ettiği ve 2013 yılının Aralık ayında başladığı tahmin edilen Ebola salgını için, virüsün kaynağının bir yarasadan geldiği varsayılmaktadır. Virüs insandan insana temas yoluyla geçerek hızlıca yayılabilmektedir (M., D., J., & al., 2015). Hızla yayılan hastalığın, Afrika kıtasında 28.616 vakaya ve 11.310 ölüme sebep olduğu kayıtlara geçmiştir. Vaka ölüm oranı %50 civarında olan ebola virüsünden korunmak adına aşılar geliştirilmiştir (Anonim, CDS, 2019). 22 Ebola salgını ile beraber, toplumsal salgınla mücadelede karantina, ilişkilerin asgari düzeye indirilerek temasın azaltılması, izolasyon sürecinin işleyişi gibi konularda yetersiz olunduğu ve toplumsal birlik beraberlik çerçevesinde mücadelenin gerekliliği anlaşılmıştır (Hollingsworth, Ferguson, & Anderson, 2006). Bunlara ek olarak salgınla mücadele kapsamında, finansman ve insan kaynakları kıtlığı gündeme gelmiştir. Bu sebeple, hastalığa müdahaleler başarısızlıkla sonuçlandığı gibi salgının da artışına neden olmuştur (Gustin ve Friedman, 2015, s. 385). Salgının yaşandığı ülkelerde, vaka artışları sosyoekonomik etkileri de beraberinde getirmiştir. İşgücünde yaşanan azalmanın yanı sıra, salgının şiddetli bir şekilde yaşandığı Gine, Liberya ve Sierra Leone’de milli gelirler üzerinde azalmalar da meydana gelmiştir. Azalan milli gelir alım gücünü etkilemiş ve halkın yoksullaşmasına sebep olmuştur. Güven vermeyen bir ekonomi ile gelecek yatırımlarda önemli kayıplar yaşanmıştır (Anonim, 2019). Salgın, tarımsal ürünlere olan güveni de azaltmıştır. Gıda konusunda endişelerin yer alması ile beraber, hastalığın hakim olduğu ülkelerde dış ticaret işlemlerine kısıtlamalar getirilmiştir. Kısıtlamalar sadece gıda ticaretini değil, ayrıca turizmi de etkilemekle beraber hareket-mal-hizmet kısıtlamaları ile birlikte ekonomik gerilemelere sebep olmuştur (Anonim, 2019). 2.18. MERS Şiddetli Akut Solunum Sendromu (SARS) ile adını duyurmuş olan korana virüsün başka bir varyantı olarak bilinen Orta Doğu Solunum Sendromu koronavirüsü (MERS- CoV), ilk kez 2012 yılı Haziran ayında Suudi Arabistan tarafından bildirilen yeni bir koronavirüs olarak ortaya çıkmıştır. Develerden insanlara bulaştığı düşünüldüğü için Deve Gribi olarak da bilinmektedir (Nour ve Houssam, 2019, s. 35). MERS-CoV, enfekte tek hörgüçlü develerden insanlara bulaşan bir virüstür. Zoonotik bir virüstür, yani hayvanlar ve insanlar arasında bulaşır, enfekte hayvanlarla doğrudan veya dolaylı temas yoluyla bulaşabilir. MERS-CoV, Orta Doğu, Afrika ve Güney Asya'daki birçok ülkede tek hörgüçlü develerde tespit edilmiştir. Toplamda, 27 ülke 2012'den bu yana enfeksiyon ve ilgili komplikasyonlar nedeniyle 858 bilinen ölüme yol açan vaka kayıtlara alınmıştır. Virüsün kökenleri tam olarak anlaşılamamıştır, ancak farklı virüs genomlarının analizine göre, yarasalardan kaynaklanmış olabileceğine ve daha sonra develere bulaştığına inanılmaktadır. İnsandan insana bulaşma mümkündür, 23 ancak aynı evde yaşayan aile üyeleri arasında bu tür bulaşmaların yalnızca birkaçı vaka olarak tespit edilmiştir. Fakat sağlık sektöründe insandan insana bulaşma daha sık görülmüştür (Anonim, 2018). Haziran 2012’de tespit edilen ilk MERS vakasında geçmeyen öksürük, ateş, balgam çıkarma ve nefes darlığı tespit edilmiştir. 2012’den bu yana Arabistan yarımadasında 282’si ölümlü olmak üzere 688 vaka tespit edilmiştir. Tedavi için kesin bir yöntem bilinmemekle beraber, antiviral ilaç kullanımı ile virüsün öldürücü etkisi yok edilmeye çalışılmaktadır (Muhammad, Syed Inayat, Gul, & Tahir, 2019). MERS vakalarında, semptom göstermeme veya şiddetli akut solunum yolu hastalığı belirtileri görülmüştür. Tipik olarak ateş, öksürük ve nefes darlığı semptomlarına sahip MERS virüsü, ishale de sebep olmaktadır. Kronik hastalığı ve bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler daha ciddi boyutlarda virüsten etkilenmişlerdir. MERS, laboratuvarlar tarafından doğrulanmış vakaların %35’inde ölümcül olmuştur (Anonim, 2018). MERS ile enfekte olmuş vakaların büyük çoğunluğu Suudi Arabistan’da kayıtlara geçmesine rağmen, Ürdün ile Katar gibi komşu ülkelere ve sonrasında 27 ülkeye yayılmış bir pandemi halini almıştır. Aynı virüs ailesinden olan SARS pandemisi 2 yıllık bir süreçte etkisini azalttığı görülmüş fakat MERS’in etkisi 6 yıl sonrasında bile devam etmektedir (Bleibtreu, vd., s. 243). MERS-CoV’a özgü bir aşı veya tedavi henüz bulunmamaktadır. Yapılan tedaviler sadece destekleyici olup, hastanın durumuna bağlıdır. Olası enfekte riskini azaltmak için develer ile teması minimuma indirgemek ve temas sonrası iyi bir dezenfaktasyon önerilmektedir (Anonim, 2018). MERS'in ekonomik etkileri, genellikle talep tarafıyla ilgili olmuştur. Turistlerdeki azalma nedeniyle ağırlıklı olarak konaklama, yeme-içme ve ulaşım sektörlerini içeren turizm sektörünü olumsuz etkilemiştir. Özellikle Suudi Arabistan yarımadasında ortaya çıkması ve yoğun bir şekilde bu bölgede vakaların görülmesi sebebiyle dini turizm büyük ölçüde pandemiden olumsuz etkilenmiştir (Bleibtreu, Bertine, Bertin, Houhou-Fidouh, & Visseaux, 2018). Buna ek olarak, geleneksel, yüz yüze alışveriş gerektiren perakende, restoran ve gıda hizmetleri sektörlerinde tüketici harcamaları önemli ölçüde azalırken, e- ticaret harcamalarında artış olmuştur. Bunlarla birlikte, gayrisafi yurtiçi harcamalarda azalmalar meydana gelmiştir (Jung, vd., 2016, s. 7). 24 2.19. COVID-19 2019 yılının sonlarında, Çin’in Hubei eyaletine bağlı olan Wuhan kentinde görülmeye başlayan corona virüs, COVID-19 olarak adlandırılmıştır. Başlangıçta tespit edilen vakalar, Çin genelinde bir epideminin göstergesi olmuştur. Çin’den diğer Asya ülkelerine sıçrayan salgın, Ocak 2020 itibariyle Avrupa, Amerika ve Afrika kıtalarında da görülmeye başlanmış, tespit edilen vaka sayıları gün geçtikçe artmıştır. Yarasalardan insanlara geçtiği düşünülen zaman içerisinde hızla ve kolay bir şekilde insandan insana bulaşabilen bu virüs ile dünya çapında vakalar tespit edilmiş, etki alanının genişlemesiyle epidemik hastalıktan çıkmış bir pandemiye dönüşmüştür. 30 Ocak 2020 tarihinde Dünya Sağlık Örgütü, küresel bir acil sağlık durumu olduğunu kabul ederek pandemi resmen kabul edilmiş oldu (Velavan ve Meyer, 2020, s. 278). İnsanlar, uzun süredir viral salgınlar da dahil olmak üzere ölümcül bulaşıcı hastalıklardan muzdariptir. Şiddetli solunum sendromu koronavirüs (SARS-CoV) ve Orta Doğu solunum sendromu koronavirüsü (MERS-CoV)'dan farklı olan COVID-19, ancak benzer semptomlara neden olabilen yeni tanımlanmış bir virüstür. Bu viral hastalık, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından "COVID-19" olarak adlandırıldı. İlk olarak Aralık 2019'da Çin'in Hubei Eyaleti, Wuhan'da görülen virüs bir gelenek olan vahşi yaşama ait türleri yemekten kaynaklandığı düşünülmektedir. Çin’den sonra Tayland'da vakaların tespit edilmesinin ardından virüs 200'den fazla ülke ve bölgeye yayıldı. WHO, bu hastalığı bir pandemi olarak nitelendirilen uluslararası öneme sahip bir halk sağlığı acil durumu olarak ilan etmiştir. Burada, güncel olarak onaylanmış 464.809.3777 vaka ve 6.062.5368 ölüme sebep olan ve halen devam etmekte olan COVID-19'un virolojisi, epidemiyolojisi ve klinik özellikleri ile son olarak tanı ve tedavisinden bahsedilecektir (Tang, Comish, & Kang, 2020, s. 5). 2.19.1. Viroloji Koronavirüsler zarflı, pozitif anlamda ve tek sarmallı RNA virüsleridir. Alfa, beta, gama ve delta koronavirüs olmak üzere 4 alt gruba ayrılırlar. Birkaç koronavirüs, insanlar da dahil olmak üzere memelilerin solunum ve/veya sindirim yollarını tipik olarak etkileyen zoonotik virüslerdir. İlk insan koronavirüsü (HCoV) 1960'larda soğuk algınlığı olan hastaların burun deliklerinde keşfedildiğinden beri, CoV ve SARS-CoV-2 tipine ve konakçı durumuna bağlı olarak hafif veya ölümcül solunum hastalığına yol açan HCoV- 718.03.2022 tarihli https://covid19.who.int/ verilerine göre 8 18.03.2022 tarihli https://covid19.who.int/ verilerine göre https://covid19.who.int/ https://covid19.who.int/ 25 229E, HCoV-OC43, HCoV-NL63, HCoV-HKU1, SARS-CoV, MERS dahil olmak üzere 7 koronavirüs türü keşfedilmiştir (Cui, Li, & Shi, 2019, s. 181). SARS-CoV-2'nin tam genomunu elde etmek, evrimini ve işlevini anlamanın temel noktasıdır. 10 Ocak 2020'de SARS-CoV-2'nin taslak genom dizisi ilk olarak Virological.org'da yayınlanmıştır. Bir gün sonra, farklı hastalardan toplanan 5 ek SARS- CoV-2 sekansı, öncelikle influenza virüsleri hakkında veri paylaşımı için kullanılan Global Initiative on Sharing All Influenza Data (GSAID) veritabanına depolandı. Bu paylaşılan verilere dayanarak, farklı laboratuvarlardan yapılan genetik evrimsel analizler, SARS-CoV-2'nin, SARS-CoV'den farklı olan Coronaviridae ailesinin Sarbecovirus alt cinsine ait bir Betacoronavirus olduğunu göstermiştir. SARS-CoV ve MERS-CoV’un kaynağı gibi, yarasalar da SARS-CoV-2'nin çıkış kaynağı olabilir. SARS-CoV-2, aynı soyda (B) bulunan ancak farklı dallarda bulunan ZC45, ZXC21 ve RaTG3 gibi yarasa SARS benzeri koronavirüslerin birden fazla suşuyla9 %86,9 ila %96 nükleotid dizi benzerliğine sahiptir (Wu, Zhao, & Yu, 2020, s. 265) . Misk kedisi ve deve gibi vahşi hayvanların ayrıca sırasıyla SARS-CoV ve MERS- CoV için ara konak olarak hizmet ettiği öne sürülmüştür. Fakat SARS-CoV-2 aracılı insan hastalığı için gerekli ara konak bilinmemektedir. İlk hipotezlerden biri, yılanların SARS-CoV-2 enfeksiyonu için yarasalar ve insanlar arasında bir köprü olabileceğidir, ancak şimdiye kadar koronavirüslerin soğukkanlı konakçılara adapte olabileceğine dair doğrudan bir kanıt bulunamamıştır (Cui, Li, & Shi, 2019, s. 181). 2.19.2. Epidemiyoloji 31 Aralık 2019'da, Wuhan Belediye Sağlık Komitesi, ilk olarak, Huanan Deniz Ürünleri Toptan Satış Pazarı'nın Wuhan ile ortak bir bağlantısı olan 7 ciddi vaka da dahil olmak üzere etiyolojisi bilinmeyen 27 pnömoni benzeri vakadan oluşan bir küme bildirdi. Daha sonra bu hastalardan SARS-CoV ve MERS-CoV'dan farklı, ancak dizi benzerliği ile yeni bir koronavirüs izole edildi. Bu virüs, WHO tarafından geçici olarak “2019- nCoV” olarak adlandırıldı ve daha sonra resmi olarak “SARS-CoV” olarak kayıtlara geçti. Önemli epidemiyolojik riskler arasında, alınan 585 numuneden 33'ünde SARS- CoV-2 kanıtı olmasına rağmen, Wuhan'dan seyahat öyküsü veya semptomların ortaya çıkmasından önceki 14 gün içinde COVID-19'lu bir hastayla yakın temas bulunması yer alsa da, son araştırmalar Huanan Deniz Ürünleri Toptancı Pazarı'nın Wuhan'ın tek SARS- 9 Suş: Bir bakteri veya virüsün alt türlerinin, farklı genetiğe sahip olmasıdır. 26 CoV kaynağı olmayabileceğini öne sürüyor. Aslında, %8,6-%51 oranında ilk vakaların bu pazarla hiçbir epidemiyolojik bağlantısı yoktur. SARS-CoV-2'nin kişiden kişiye ana bulaşma yolu, solunum damlacıkları veya temas olarak bilinmektedir. Diğer olası bulaşma yolları arasında hava yoluyla veya oral-fekal10 bulaşma yer alır. Nüfusun belirli grupları, özellikle yaşlı erkekler ve kronik hastalıkları olanlar, SARS-CoV-2 enfeksiyonuna karşı daha düşük bağışıklık sistemleri bulunmaktadır. Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan çalışmaların bulgularına göre, genç yetişkinlerin (20 ila 54 yaş arası) SARS-CoV-2'ye karşı savunmasız olduğunu gösteriyor. Çocuklar, bebekler ve hamile kadınların da SARS-CoV-2 enfeksiyonuna karşı daha düşük bağışıklığa sahip olduğu bilinmektedir. Onaylanmış ilk 425 vakaya göre, virüsün ortalama kuluçka süresi %95 ihtimalle 5.2 gündür. Yakın zamanlarda yapılan çalışmalara göre, virüsün ortalama kuluçka süresinin 3 ila 4.75 gün aralığında olduğunu gösterdi (Tang, Comish, & Kang, 2020, s. 6). 2.19.3. Klinik özellikleri Laboratuvarlar tarafından doğrulanmış vakalarda, COVID-19 hastalarında benzer klinik, laboratuvar ve radyolojik özellikler gözlemlenmiştir. Genel olarak ateş, öksürük ve yorgunluk en sık görülen semptomlardır, ancak hiçbir semptom görülmeyen bazı hastalarda vardır. Akciğerlerde bilateral11 yamalı gölgeler veya buzlu cam opasitesi12 göğüs filmlerindeki tipik radyolojik bulgudur. Lenfopeni13, trombositopeni14, yüksek C- reaktif protein15, artmış D-dimer16 ve protrombin zamanı17, MERS-CoV veya SARS- enfeksiyonu olan hastalarda en yaygın laboratuvar anormallikleridir. Bu klinik ve laboratuvar bulguları, immün disfonksiyon, değişen pıhtılaşma ve doku hasarı ile ilişkili SARS-CoV-2 enfeksiyonunun teşhisi hakkında önemli bilgiler sağlamaktadır (Guo, vd., 2020, s. 11). Zaman içerisinde mutasyona uğrayan COVID-19’un, dünya çapında birçok varyantı görülmüştür. Alfa, Beta, Delta ve Omicron en bilinen varyantları olmuştur. Her varyant ile semptomlarda farlılıklar gözlenmiştir. Bu farklılıklara rağmen, her varyant 10 Fiziksel temas. 11 İki taraflı. 12 Nodül. İyi huylu kist. 13 Bir tür beyaz kan hücresidir. Kandaki lenfosit değeri, bağışıklık gücünü gösterir. 14 Kanamaların önlenmesi, durdurulması ve yara dokularının iyileşmesini sağlayan kan hücresidir. 15Kandaki enfeksiyonu gösteren değer. 16 Damar içi pıhtılaşmayı gösteren değer. 17 Kanın pıhtılaşma süresi gösteren değer. 27 için birçok hastada öksürük, nefes almada zorluk, haksizlik, vücut ağrıları ana belirtiler olmuştur. Hastanın bağışıklık sisteminin gücüne göre bu belirtiler düşük, orta veya yüksek seviyelerde kişiyi etkilediği gibi bağışıklık sistemi çok zayıf kişilerde ise ölümcül bir seviyede olmuştur (Şenyiğit, 2021, s. 176). Virüsün etkisi ilk zamanlarda, İtalya ve İspanya olmak üzere Avrupa Birliği ülkelerinde şiddetli olmuştur. Sosyal mesafenin hiçe sayılması, yetkili kişiler tarafından doğru bilgilendirilmemek ve en önemlisi de yaşlı nüfus oranı, virüsün şiddetli olmasının sebepleri arasında gösterilmektedir. Hızla artan vaka sayıları, sağlık hizmetinin yetersiz kalmasına sebep olmuş, hastanelerin tam kapasite çalışması yetersiz gelmiştir. Vaka sayılarının artışı oranında artan ölüm sayıları ise morgları da doldurmuş, toplu mezarları ortaya çıkarmıştır. Bu, virüsün İtalya ve İspanya'da bu kadar büyük ölçüde yayılmasının ana nedenlerinden biri olarak, Şubat 2020’de Milano’da oynanan Atalanta B.C.-Valencia CF maçı gösterilmektedir. Maç nedeniyle büyük kitlelerin bir araya gelmiş olması, hastalığın İspanya ile İtalya’da sağlık sisteminin çökmesine neden olacak kadar bulaşma hızını arttırmıştır (Roy, 2020) . 2.19.4. Tanı ve tedavi Bir hastalığın tedavisinde önem arz eden tanı aşaması, bulaşıcı etkiye sahip olan COVID-19 virüsünün teşhisinde hızı ön plana çıkarmaktadır. Virüsün teşhisi için sürüntü ve mukos örneği ile yapılan Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR) testine başvurulmaktadır. Hasta temaslı ve virüsün yaygın belirtilerine (boğaz ağrısı, yorgunluk, öksürük veya nefes darlığı) sahip olsa dahi PCR testi negatif çıkabilmektedir. Bu tip hastalarda ise bilgisayarlı göğüs tomogrofisine (BT) başvurulmaktadır. COVID-19 hastalarının BT sonuçlarında, tipik bulgu olarak göğüste iki taraflı buzlu cam görüntüsü görülmektedir (Zhai, vd., 2020, s. 3). Kısa sürede küresel bir boyut kazanan COVID-19 virüsün tedavisi için bilim adamları çalışmaların da, henüz bir ilaç tedavisi bulamamıştır. Bu virüs doğrudan bağışıklık sisteminde saldırmaktadır, bu sebeple tedavi için en önemli etken güçlü bir bağışıklık sistemidir. Bağışıklığı düşük olan kimseler için özellikle kronik hastalığı bulunan kimseler için COVID-19 virüsü ölümcül olmaktadır. Uzmanlar tarafından, virüse yakalanan kişilere tedavi amaçlı bağışıklık güçlendirici takviyeler önerilmektedir. Diğer bir taraftan, henüz bir ilaç tedavisi bulunmayan COVID-19 için, piyasada onaylanmış aşılar mevcuttur (Cascella, vd., 2022). 28 Bir aşı çalışması ve geliştirilmesi uzun zamanlar alırken, COVID-19 aşı çalışmaları kısa bir sürede sonuçlandırılmıştır. Bunun sebebi olarak, COVID-19’un corana virüs ailesinden olması ve daha önce yaşanmış olan corona virüs salgınlarının sonuçlarının bu aşı çalışmalarında kullanılmış olması gösterilmektedir (Gürbüz, Aydın, & Çöl, 2021). Küresel bir salgın olması sebebiyle, COVID-19 aşı çalışmaları başta Almanya, Çin, Rusya ve ABD olmak üzere birçok yerde yapılmaktadır. Yapılan aşı çalışmaları içerisinde en başarılı sonuçlar Biontech, Moderna, Oxford (Astrazeneca) ve Sputnik V aşılarından elde edilmiştir. Biontech ve Moderna aşısı RNA tabanlı18 aşı olup, Astrazenca ve Sputnik V viral vektör tabanlı19 aşılardır. Bu aşılar COVID-19 pandemisi çerçevesinde, 21 gün ara ile 2 doz olarak uygulanmıştır (Gürbüz, Aydın, & Çöl, COVID- 19 Aşı Çalışmaları ve Uygulamaları, 2021) . Dünya çapında bugüne kadar nüfusun %57,6’sının iki doz aşısını tamamlanmıştır20. 11 Mart 2020 tarihinde İstanbul’da görülen ilk COVID-19 vakası ile Türkiye de pandemi sürecine dâhil olmuştur. Kısa sürede hızla yayılan virüs, ülkeyi etkisi altına almıştır. Bugüne kadar, Türkiye’de 96.954’ü ölümlü toplam 14.643.49121 vaka kayda geçmiştir. Türkiye 14 Ocak 2021 tarihi itibariyle aşı uygulamalarına başlanmıştır. Tablo 2.3 üzerinde yer verilen Risk gruplarına göre aşı önceliği oluşturulmuş ve aşılama süreci bu doğrultuda yürütülmüştür. Dünyada ve Türkiye’de aşılama süreci ile yeni tedaviye yönelik virüsle mücadele başlamış ve halen devam etmektedir. Bugün itibariyle yapılan aşılanma rakamları Tablo 2.2.’de yer almaktadır. Tablo 2. 2 Dünya geneli ve Türkiye için aşılanma rakamları 22 DÜNYA GENELİ TÜRKİYE 1 Doz Aşı Olan Kişi Sayısı 5.007.662.851 57.752.216 Tüm Dozları Olan Kişi Sayısı 4.446.884.806 52.926.256 Toplam Uygulanan Aşı Sayısı 10.925.055.390 138.153.047 (https://covid19.who.int/)( https://covid19asi.saglik.gov.tr/) 18 RNA hücrelerinde aktive olan aşı. 19 Virüsün etkisi azaltılarak oluşturulan aşılardır. 20 20 Mart 2022 tarihi itibariyle https://covid19.who.int/ verileridir. 21 20 Mart 2022 tarihi itibariyle https://covid19.who.int/region/euro/country/tr verileridir. 22 22.03.2022 tarihi itibariyle verilerdir. https://covid19.who.int/ https://covid19asi.saglik.gov.tr/ https://covid19.who.int/ https://covid19.who.int/region/euro/country/tr 29 Tüm sağlık kuruluşlarında hızla uygulanmaya başlanan aşılama süreci, mobil sağlık ekiplerinin katkısıyla hızla devam etmiştir. Yapılan aşılar, vaka sayılarında azalış sağlamıştır. Virüs hızla yayılmaya devam ederken, aşıların etkisi ile vakalarda görünen etkiler hafiflemiş ve ölüm rakamları azaltmıştır. 30 Tablo 2. 3 Türkiye aşılama sırası AŞAMA GRUPLAR SIR A ALT GRUPLAR 1. AŞAMA A. Sağlık kurumunda çalışanlar (kamu,özel,üniveriste,vakı f vb. tıp fakültesi ve diş hekimliği öğrencileri dahil), tüm (kamu,serbest) eczane çalışanları (eczacılar ve kalfalar dahil) A 2. AŞAMA B. Yaşlı,engelli,koruma evleri gibi yerlerde kalan ve çalışanlar B C. 65 yaş üstü bireyler C1 90 yaş ve üstü bireyler C. 65 yaş üstü bireyler A.Hizmetin sürdürülmesi için öncelikli sektörler C2 85-89 yaş arası bireyler C3 8-84 yaş arası bireyler C4 75-79 yaş arası bireyler C5 70-74 yaş arası bireyler C6 65-69 yaş arası bireyler A1 Milli Savunma Bakanlığı 3. AŞAMA B.50-64 yaş arası bireyler A2 İçişleri Bakanlığı A3 Kritik Görevlerdeki Kişiler A4 Zabıta, Özel Güvenlik A5 Adalet Bakanlığı A6 Cezaevleri A7 Eğitim Sektörü (Öğretmenler ve Öğretim Üyeleri) A8 Gıda Sektörü (SGK kayıtlarına göre fırın,yemek fabrikaları,gıda imalathaneleri,ambalajlanmış su üreticileri vb.) A9 Taşımacılık (SGK kayıtlarına göre) B1 60-64 yaş arası bireyler B.50-64 yaş arası bireyler A.Kronik hastalığı olan kişiler B2 55-60 yaş arası bireyler B3 50-54 yaş arası bireyler A1 45-49 yaş arası bireyler B.Diğer Gruplar A2 40-44 yaş arası bireyler A3 18-39 yaş arası bireyler B1 45-49 yaş arası bireyler B.Diğer Gruplar B2 40-44 yaş arası bireyler B3 35-39 yaş arası bireyler B4 30-34 yaş arası bireyler B5 25-29 yaş arası bireyler B6 17-24 yaş arası bireyler 31 2.19.4.1. Ekonomik etkileri Kısa süre dünya çapına yayılan ve pandemiye sebep olan COVID-19 virüsü, tahmin edilemeyecek bir durumdu. En güçlü ekonomilere sahip ülkeler dâhil olmak üzere tüm ekonomiler üzerinde şok yaratmış, küresel etkilere sebep olmuştur. Karantina süreçleri ve evde kal önlemleri nedeniyle Çin’de aksayan üretim, Çin’den ithal eden ülkelerin arzında yaşanan azalma, dünya piyasalarında arz-talep dengelerinin bozulmasına sebep olmuştur. Bozulan stok durumu ve azalan-artan satış rakamları bir çok piyasayı derinden etkilemiştir. Panik haliyle insanların maske ve temel ihtiyaçları stoklamış, üreticiler taleplere cevap veremez hale gelmiştir. İnsanların evden çıkmaması tekstil, ulaşım, hizmet ve eğlence sektörlerinde satışları azalttığı gibi hijyen ürünleri üreten temizlik ürünleri sektöründe ise hızlı bir ivme kazanmış, üreticiler oluşan talebe cevap vermekte zorlanmıştır. Bu durumun sonucunda Avrupa ülkelerinde GSYİH, 2020’nin ilk çeyreğinde %3,8 oranında küçülmüştür (Roy, 2020) . Pandemi nedeniyle Türkiye’de uygulanan karantina, evden çıkma yasağı, seyahat kısıtlamaları gibi önlemler, sosyal ve ekonomi etkilere sebep olmuştur. Öncelikle hasta veya temaslı olan kimselerin 14 günlük karantinaya23 alınması, iş akışlarının aksamasına hatta durmasına sebep olmuştur. İş akışı yavaşlayan özellikle üretim sektörlerinde, piyasa taleplerine zamanında ve yeterli dönütler sağlanamamıştır. Geciken üretimler, perakende sektörünü de doğrudan etkilemiştir. Diğer bir taraftan, getirilmiş olan seyahat kısıtlamaları sebebiyle lojistik sektörü ciddi bir darbe yemiş, yurtiçi ve yurtdışı nakliyatları tamamlanamamıştır. Bu bağlamda, ithalat ve ihracat rakamlarında düşüş meydana gelmiş, söz konusu ürünler veya hizmetler için iç piyasadaki talep kıtlığı, arz- talep dengelerinde grafik eğrilerini kaydırmıştır. COVID-19 salgını önlemleri kapsamında uygulanan kısıtlamaların lojistik sektörüne olan etkileri, havayolu-karayolu-demiryolu-denizyolu ulaşımlarını da olumsuz etkilemiştir. Yolcu taşımacılığının nerdeyse durma noktasına gelmesi ile turizm sektörü derinden etkilenmiştir. Diğer taraftan ulaşım faaliyetlerinde yaşanan durgunluk, petrol tüketimini azaltmasıyla beraber ham petrol fiyatlarında kısa sürede hızlı düşüşlere sebebiyet vermiştir. Grafik 2.1.’de, COVID-19 pandemisinin ortaya çıktığı 2020 yılına ait Avrupa Birliği Brent Petrol varil fiyatlarının değişimi görülmektedir. 23 Pandeminin ilk zamanları 21 gün olmasına rağmen günümüzde 7 gün sürmektedir. 32 Grafik 2. 1. Avrupa Birliği Brent petrol fiyatları, varil/USD (https://evds2.tcmb.gov.tr/) COVID-19’un olumsuz ekonomik etkilerinin yanı sıra, olumlu etkileri de olmuştur. “Evde Kal veya Hayat Eve Sığar” şeklinde adlandırılan önlemler ile evlerinden çıkmayan kimseler ihtiyaçlarını online alışveriş kanalları ile gerçekleştirmiştir. Böylece bir süredir hayatımızda olan online alışveriş, her yaştan kimsenin mecburi olarak kullanmak zorunda kalmasıyla pandemi ile büyük bir ivme kazanmıştır. COVID-19 kapsamında sektörel tepkilerin değerlendirildiği bir çalışma sonucunda, sanayi perakende ve hizmet sektörlerinin en hızlı biçimde tepki verdiğini, fakat inşaat sektörünün ise oldukça yavaş tepki verdiği belirtilmiştir (Koyuncu & Meçkik, 2020, s. 112). Dünya genelinde yaşanan pandemi ile beraber hayatlarımızın büyük çoğunluğu değişmiş, önlem olarak uygulanan kısıtlamalarla yaşamak zorunda kalınmıştır. Bu kısıtlamalar beraberinde üretim ve hizmet faaliyetlerini durma seviyesine getirmiştir. Bu durgunluk döneminin de ekonomik etkileri söz konusu olmuştur. Devletler vatandaşlarının iyiliğini göz önünde tutmak amacıyla bazı önlemler almıştır. Türkiye’de alınan ekonomik önlemler için hane halklarına doğrudan yapılan maddi yardımlar, kredi faiz oranlarının indirilmesi, vergi indirimleri gibi önlemler söz konusu olmuştur (Eroğlu, 2020, s. 211). COVID-19 virüsünün her ne kadar ölümcül etki düşük olsa da yayılma hızının yüksek olması sebebiyle, küresel çaplı bir etki görülmüştür. Tedavisi olmayan küresel bir salgın, büyük bir belirsizliğe yol açmıştır. Bu belirsizlik sonucunda, sektörel bazlı değişim göstermekle birlikte arz ve talep şok yaşanmıştır. Arz-talep dengelerinin hızlı değişimi, olumsuz ekonomik sonuçları da beraberinde getirmiştir. Salgın çerçevesinde alınan önlemler kapsamında, ekonomik faaliyetlerin yürütülmesi sekteye uğramış ve bu 0 10 20 30 40 50 60 70 80 0 3 -0 1 -2 0 2 0 1 7 -0 1 -2 0 2 0 3 1 -0 1 -2 0 2 0 1 4 -0 2 -2 0 2 0 2 8 -0 2 -2 0 2 0 1 3 -0 3 -2 0 2 0 2 7 -0 3 -2 0 2 0 1 0 -0 4 -2 0 2 0 2 4 -0 4 -2 0 2 0 0 8 -0 5 -2 0 2 0 2 2 -0 5 -2 0 2 0 0 5 -0 6 -2 0 2 0 1 9 -0 6 -2 0 2 0 0 3 -0 7 -2 0 2 0 1 7 -0 7 -2 0 2 0 3 1 -0 7 -2 0 2 0 1 4 -0 8 -2 0 2 0 2 8 -0 8 -2 0 2 0 1 1 -0 9 -2 0 2 0 2 5 -0 9 -2 0 2 0 0 9 -1 0 -2 0 2 0 2 3 -1 0 -2 0 2 0 0 6 -1 1 -2 0 2 0 2 0 -1 1 -2 0 2 0 0 4 -1 2 -2 0 2 0 1 8 -1 2 -2 0 2 0 0 1 -0 1 -2 0 2 1 TP BRENTPETROL EUBP https://evds2.tcmb.gov.tr/ 33 durum beraberinde işsizlik ve enflasyon rakamlarında değişikliklere yol açmıştır. Ekonomik önlemler adına yapılan para yardımlarının24, enflasyonun yükselişini yavaşlatması beklenmiştir. Pandemi ile artan enflasyon ve işsizlik rakamlarında, arz-talep dengesinde yaşanan şoklarda, küresel boyutta durgunlaşan ticari faaliyetlerde helikopter para uygulamasıyla olumlu gelişmeler görüleceği düşünülmüştür. Helikopter para yardımlarında, arzın arttırılmadığı takdirde sadece talebin artması, enflasyonu arttırmış ve beraberinde işsizliği de olumsuz etkilemiştir. Söz konusu olumsuz etkilerin azaltılması için arz artışına ağırlık verilmesi, ekonomik iyileşmeye yardımcı olacaktır (Eryüzlü, 2020, s. 10). Pandemiler, milletler üzerinde kısa vadeli bir mali etkiye ve uzun vadeli bir ekonomik etkiye neden olur. Pandemiyi önleme ve etkilerini azaltma çabaları arasında karantina uygulamaları, sağlık hizmetlerinde düzenlemeler yapmak, vakaların izole edilmesi ve temaslıları izlemek yer almaktadır. Salgınla mücadele için sağlık harcamalarında meydana gelen artış ve salgın önlemleri kapsamında uygulanan kısıtlamalar, ekonomik durgunluklara yol açmaktadır. Yapılan karantina uygulamaları ve ölüm artışları, işgücünde sıkıntılar meydana getirmekle beraber halkın korkuya ve paniğe kapılmasına sebep olmaktadır. İnsanlar içerisinde bulunduğu korku ve belirsizlik durumu, talep eğrisinde şokların yaşanmasına sebep olur ve bu durum beraberinde arz eğrisi üzerinde de şoklar meydana getirir. Değişen arz-talep dengesi de doğrudan piyasaları etkilemektedir. Tarihte birçok salgın yaşanmıştır. Geçmişte yaşanmış salgınların yayılımı, günümüz salgınlarına göre çok daha yavaştır. Günümüzde ulaşımın hızı ve kolaylığı ve küreselleşmenin verdiği etki ile hastalık yayılma hızı çok daha fazladır. Ölüm rakamları sebebiyle en büyük salgın olarak kabul edilen Kara Veba, ekonomi alanında köklü değişimlere sebebiyet vermiştir. Yakın tarihlerde yaşanan salgınların ise, daha küçük ölçekli etkileri olmakla beraber, COVID-19 pandemisi gibi doğrudan bu boyutta ekonomik etkiler meydana getirmemişlerdir. COVID-19 hızlı yayılmasıyla dünya çapında pandemik bir etki oluşturmuştur. Sadece vaka sayılarıyla değil, karantina uygulamalarının etkisiyle beraber dünya 24 Para yardımlarında, Merkez bankaları hükümet teşviklerini/harcama programlarını doğrudan finanse etmesi ; “Helikopter Para” olarak anılmaktadır. 34 ticaretindeki arz-talep zinciri kopmuştur. Ülkelerin ekonomik faaliyetlerinin birbirine bağımlı olması küresel olarak ekonomik etkilere sebep olmuştur. Geçmiş pandemilerde, nüfus miktarları ciddi bir oranda azalmıştır. Azalan iş gücü başta tarım faaliyetleri olmak üzere, ekonomik faaliyetlerin azalmasına ve dolayısıyla ekonomik durgunlukları meydana getirmiştir. COVID-19 pandemisi ise, ölüm oranlarında ciddi artışlar ile nüfusun azalmasına sebep olmasa da, küresel çaplı bir pandemi olması ekonomik durgunlukları beraberinde getirmiştir. Sürecin halen devam ediyor oluşu, sonuçlarını belirsiz kılmaktadır. Gelecek dönemler içerisinde, COVID-19 etkileri hakkında daha net sonuçlar ortaya çıkacaktır. 35 3. İŞSİZLİK VE ENFLASON 1970'lerin sonundan bu yana makroekonomik teori ve politika literatüründe devam eden tartışmaların odak noktalarından biri enflasyon, işsizlik ve bu iki değişken arasındaki ilişkidir. Ekonomi politikaları ile ülkelerin bu iki değişkene ait sorunları aşmak için çeşitli politika uygulamaları olsa da, enflasyon ve işsizlik arasındaki ters ilişki nedeniyle ülkelerin bu sorunlardan aynı anda kurtulmaları mümkün olmamıştır. İşsizlik ekonomiler için önemli bir sorundur. Ancak her ekonomi de sorun olan işsizlik türü farklılık gösterir. Ne tür bir işsizliğin sorun olduğunun tespiti, probleme çözüm amacıyla yapılacak müdahalelerin verimliliğini arttıracaktır. Gelişmiş veya gelişmekte olan ekonomilerde üzerinde durulan ve sorun olarak görülen diğer bir kavram ise enflasyondur. Meydana geliş biçimine göre değişkenlik gösteren enflasyon ise, piyasalara yön verir. Çeşitli sebeplerle meydana gelen enflasyonun zararlarını minimuma indirmek her ülkenin ana politikaları arasında yer alır. Enflasyon ve işsizlik arasındaki ilişki ise her daim incelenmeye değer görülmüş bir ilişkidir. Bu iki değişken arasındaki ters ilişki, makroekonomi literatüründe Phillips Eğrisi yaklaşımıyla incelenmektedir. Fiyat değişimlerinin işsizlik ile ilişkisi uzun yıllardır tartışılmaktadır. Ülkelerin ekonomilerinde enflasyon-işsizlik değişkenlerinin ilişkisi, önemli ve kalıcı etkilere sebep olabilecek güçtedir. Bu sebeple derinlemesine incelenmeli ve doğru metotlarla analiz edilmelidir. 3.1. İşsizlik Kavramı Geçmişten günümüze kadar her dönemin ekonomik alanda temel problemlerinden biri, işsizlik olmuştur. Gelişmekte olan veya gelişmiş ülke olması fark etmeksizin her ülke ve her ekonomi piyasasında ana gündem maddeleri arasında işsizlik yer almaktadır. Sanayi Devrimi ile evrimleşmeye başlayan istihdam kavramının diğer perspektifi olarak görünen işsizlik, değişen ve gelişen dünyanın her daim gündemi olmaya devam edecektir. İşsizlik, basit tanımı ile çalışma isteği ve/veya çalışabilecek durumda olan kimselerin iş bulamaması olarak tanımlanabilir25. Diğer bir deyişle işsizlik terimi, aktif olarak iş arayan bir kişinin iş bulamadığı bir durumu ifade eder (Hayes, 2022). 25 Ek olarak “İşsizlik = Toplam İşgücü – Çalışan Nüfus” formülü ile basitçe ifade edilir. 36 İşsizlik, esasen, emek piyasasının ve büyük bir "ücretli emek" sınıfının büyümesine bağlı olan bir piyasa olgusudur. "Ücretli emeğin" yükselişi, ekonomik değişim ve modernleşme sürecinde zorunlu olması ile gelişmiş ekonomilerde de sorun olarak ortaya çıkabilir (Sinha, 1968, s. 16). İşsizlik, geçmişten günümüze farklı biçimlerde tanımlanmış olmakla beraber, kavramsal olarak özünde çalışabilir durumda olup çeşitli sebeplere bağlı olarak çalışamayan nüfusu ifade etmektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)26'nün uluslararası standart işsizliğin tanımı, aynı anda karşılanması gereken üç kıstasa dayandırılmaktadır; "işsiz", "şu anda işe uygun" ve "iş arıyor". Bu kriterlere göre: "İşsizler", belirli bir yaşın üzerindeki tüm kişileri kapsar; (a) "Çalışmayan", yani ücretli bir işte veya kendi hesabına çalışmayan. (b) "Şu anda çalışmaya uygun", yani ücretli istihdam veya serbest meslek için uygun olan. (c) "İş aramak", yani ücretli iş veya serbest meslek aramak için belirli adımları atmış olan. Hali hazırda çalışmaya hazır olan ve iş arayan, resmi bir işe bağlılığı olmayan, işlerinden geçici olarak uzak kalan kişiler işsiz olarak kabul edilmelidir. Bu bağlamda, kişiye iş fırsatı verildiği takdirde, işe uygunluk, çalışmaya hazır olma ve yeteneğinin uygunluğu olarak yorumlanır. İşsizlik, kusursuz piyasa koşullarında, mevcut ücret oranında emek arzının tamamen farklı olduğu bir durumu ifade eder. Neo-klasik yaklaşım kapsamında, normal bir üretim fonksiyonunu kabul edersek, işsizliğin en geçerli nedeni taban ücret oranlarını olacaktır. Emekçi taban ücretin altında gönülsüz işsizliği, istihdama tercih edebilir. Emeğin marjinal üretkenliği taban fiyatın altına düştüğünde, fazla emek arzı durumuyla karşı karşıya kalmaktayız. İşgücü piyasalarında oluşan arz ve talep dengesizlikleri işsizliğin nedensel olarak dağılımlarını ve işsizlik oranını etkiler (Sinha, 1968) . Dünden bugüne her ekonomi piyasasının değişim ve gelişimine katkısı olan işsizlik, sadece iş bulamayan kimselerin oluşturduğu bir kavram değildir. Bu sebeple piyasaların analizinde kullanılan işsizliğin, daha iyi anlaşılabilmesi için işsizlik türlerinin de bilinmesi gerekmektedir. 3.1.1. İşsizlik türleri İşsizlik, birçok farklı yönden sınıflandırılmış bir kavramdır ve tek bir yönden sınıflandırmak doğru değildir. Demografik özelliklerle sınıflandırıldığı gibi iktisadi 26 International Labour Organizations 37 görüşler bakımından da sınıflandırılmıştır. Örneklendirmek gerekirse, Klasik ve Neo- Klasik iktisatçılar tam istihdamı kabul eder ve işsizlik ile ilgili görüşlerine pek değinmemişlerdir. Fakat Klasik iktisatçılar isteğe bağlı yani friksiyonel işsizliği kabul etmiş olmasına rağmen, Keynesyen iktisatçılar irade dışı işsizlik üzerinde durmuştur (Dicle Üniversitesi Rektörlük Yayınları, 1993). İşsizlik türlerini, iktisadi görüşlerin yanı sıra genel olarak sınıflandırmak gerekirse dört ana başlığa ayırabiliriz; geçici (friksiyonel) işsizlik, dönemsel(konjektürel) işsizlik, yapısal işsizlik ve mevsimsel işsizlik (Uyar Bozdağlıoğlu, 2008, s. 45). 3.1.1.1. Geçici (friksiyonel) işsizlik Friksiyonel işsizlik, işçilerin işler arasında kısa süreli yer değiştirmesinden kaynaklanan işsizliktir. İnsanlar iş değiştirdiği ve bir işten diğerine geçmesi kısa bir zaman aldığında, herhangi bir dönemde bir miktar pozitif geçici işsizlik olacaktır. Friksiyonel işsizlik, dinamik bir ekonomide mal ve hizmetlere yönelik talep-arz modelindeki değişimler ile sürekli olarak meydana gelen işgücü piyasasındaki kısa vadeli değişikliklerin bir sonucudur ve emek arzında uyum sağlamadığı için ortaya çıkar. Söz konusu işgücü türü, gelişmekte veya gelişmiş bir ekonomi fark etmeksizin görülebilen bir işsizlik türüdür (Sapsford ve Tzannatos, 1993). 3.1.1.2. Yapısal işsizlik Ekonominin yapısında, özellikle emek talebinde, endüstrilerde, bölgelerde ve mesleklerde değişikliklere yol açan uzun vadeli değişiklikler yapısal işsizliğe neden olur. İşçiler istihdam için uygun olsalar dahi, becerileri veya konumları işsiz kaldığı için ortaya çıkan doldurulmamış boş kontenjanlarla eşleşmeyen işsizlik türüdür. Friksiyonel ve yapısal işsizlik arasındaki ayrım net değildir. İktisatçıların bir kısmı yapısal işsizliğin temelde daha uzun vadeli veya daha inatçı bir friksiyonel işsizliğin biçimi olduğu için ayrımı, türden ziyade dereceli bir ayrım olarak görürken, diğerleri, doldurulmamış iş açıklarının doğasını göz önünde bulundurarak ayrımı netleş