Mali tekeller ve Türkiye'de tütün

Abstract

I. Piyasa düzeninin tekel şartları altına düşmesi, fiyatların yükselmesine yolaçan bir durumdur. İster devlet, ister özel teşebbüs tarafından idare edilsin, tekel kavramı iktisadi hayatın asıl amacı ile çatışma halindedir. Üretimin hedefi, tüketim ihtiyaçlarının kar- şılanması ve hayat seviyesinin yükseltilmesidir. Halbuki tekel, yüksek fiyat bulmak için üretimin daraltılması yoluna gitmektedir. İnsanları ekonomik çabalara yönelten etken fayda üretimidir. Tekel ise mal arzı- nı daraltmakta, nedreti istismar etmekte ve dolayısiyle üretimin sosyal faydasını zayıflatmaktadır. Mali tekeller, toplu gelir sağlayan bazı tiketim maddelerini konu alan ve bu maddeler için arzulanan vergiyi güvenlik içinde tahsil amacı güden bir vergileme rejimidir. Günümüzün ekonomik anlayışı, sanayileşme şartları ve vergi sistemlerinin yapısı artık mali güvenlik endişesiyle mali tekel kurulmasına ve yaşatılmasına gerek göstermemek- tedir. Bu nedenle, Batı dünyasının sadece dört ülkede uygulanan tekel rejimi gittikçe katılığını yitirmekte, tekel işletmeleri, diğer devlet işletmeleri gibi iktisadi devlet teşebbüsleri ve anonim şirketler haline getirilmektedir. A.E.T. içinde bazı ülkelerde uygulanmakta olan mali tekel rejimi, sadece imalat safhasına inhisar ettirilmiş olup, ilerde tamamen kaldırılması öngörülmüştür. Bu gelişmeler ışığı altında mali tekeller ve özellikle Türki- ye'deki Tekel İdaresi ile ilgili olarak varmış olduğumuz sonuçları şu noktalar etrafında toplamak istiyoruz: 1) Mali tekel rejimi, rasyonel ve modern vergi anlayışı ve uygulamasının dışında kalan, günümüz için eski, bir vergileme meto- dudur. 2) Tekel konusu yapılması düşünülen madde üzerinden sağlanacak fiskal gelir, eğer tekele gitmeksizin aynı miktarda ve güvenle topla- nabiliyorsa tekel kurulmasına gerek yoktur. Oysa, önceleri tekel konusu iken daha sonra serbest bırakılan maddelerden aynen tekel rejiminde sağlanan gelirin elde edildiği tes- pit edilmiş bulunmaktadır. Bu nedenle vergi kaybı endişesi sözkonusu olmamalıdır. 3) Tekel İdaresi, günümüzün modern işletmecilik ilkelerine göre çalışmamaktadır.