Havayolu işletmelerinde görev alan pilotların örgütsel vatandaşlık davranışları ve işten ayrılma niyeti ilişkisinde sosyal ve ekonomik değişim davranışlarının aracılık etkisi: türk havayolu işletmelerinde bir araştırma

Abstract

1970' li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri'nde serbestleşme adı ile daha sonra Avrupa' da liberalleşme hareketleri adı altında giderek rekabetçi bir yapıya bürünen havacılık sektörü, azalan gelirlerini karşılayabilmek için giderlerinde kısıtlamalara gitmiştir. Personel ve yakıt masrafları bu sektörün en üst iki gideri olarak ortaya çıkmaktadır. Yasalar ve pazara yeni giren havayolu işletmeleri ile birlikte uçak sayısında beklenmeyen artış, personel açığını ortaya çıkarmış ve gider azaltmada personel maaşlarının farklılaştırılmasına neden olmuştur. Araştırmalarda ortaya çıkan en yüksek personel gideri olarak rotaya çıkan havayolu pilotlarını elde tutmak için maaş artışı bir seçenek olsa da uluslararası anlaşmalar sayesinde pilotlar farklı ülkelerde iş bulabilmekte bu da işletmelerin zor durumda kalmalarına neden olmaktadır. Pilotların da personel devir oranının yüksekliği birçok havayolu işletmesi için sorun olmaktadır. Örgütsel vatandaşlık davranışlarının gözlemlenmesi yüksek devir oranının önüne geçilebilmesini ve / veya azaltılmasını sağlayabilmektedir. Bununla birlikte sosyal ve ekonomik değişim davranışlarının tanımlanması, örgütsel vatandaşlık davranışlarının artıp artmayacağının anlaşılmasına olanak sağlayacağı gibi, aynı zamanda sosyal değişim davranışı sergileyen pilotların işgücü devir niyetinin az olacağı düşünülmektedir. Bu yüzden, sosyal ve ekonomik davranışların tanımlanması, örgütsel vatandaşlık davranışları ve işten ayrılma niyeti arasındaki aracılık rolünün anlaşılması, havayolu işletmeleri için yüksek personel devir oranının önüne geçmede önem arz etmektedir. İşten ayrılma niyeti hakkında olan alan yazında, bu niyete sahip olanların sayısal bilinirliliğinin işletmenin yüksek personel devir oranı nedeni ile olan zararlarını asgari düzeye çekebilecek stratejiler geliştirmesini sağlayabileceği savunulmuştur. Ayrıca, örgütsel vatandaşlık davranışı yüksek olan personelin, işletmeye olan bağlılığının yüksek olduğu ve işten ayrılma niyetinin düşük olduğu belirtilmiştir. Sosyal ve ekonomik değişim alan yazınında ise sosyal ve ekonomik değişim teorisi savunucuları, bireyin sosyal değişim yanlısı olmasının işletmeye karşı olan örgütsel vatandaşlık davranışlarını artıracağını, ekonomik davranış sergileyenlerin ise daha az örgütsel vatandaşlık davranışı sergilediğini açıklamışlardır. Bu çalışmada örgütsel vatandaşlık davranışları ile işten ayrılma niyeti arasında anlamlı bir bağ olup olmadığı kontrol edildiği gibi, sosyal ve ekonomik değişim davranışlarının örgütsel vatandaşlık davranışları ile işten ayrılma niyeti üzerinde aracı bir etkiye sahip olup olmadığı araştırılmıştır. Bu kapsamda alan yazın taraması ve oluşturulan model ile havayolu pilotlarından anket aracılığı ile alınan veriler ışığında modelin geçerliliğinin test edilmiştir. Alan yazında, sosyal ve ekonomik değişim ve örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişki ile örgütsel vatandaşlık davranışı ve işten ayrılma niyetini araştıran birçok davranış çalışması bulunmaktadır. Eğitim, sağlık ve otelcilik alanında yapılan birçok araştırma göze çarpmakta, havacılık alanında bir araştırma bulunmamaktadır. Bu çalışmanın davranış araştırmalarına katkı yapması ve sayısal olarak az olan havayolu pilotlarının davranışlarına yeni açıklamalar getirerek alan yazına katkıda bulunması hedeflenmiştir.