Roma dönemi tiyatro-tapınak kompleksleri ve Anadolu'daki izdüşümleri

Abstract

Tiyatro olgusu ve bir mimari yapı elemanı olarak tiyatro yapısı her zaman din, kült ve ritüel kavramlarıyla iç içe olmuştur. Bereket kavramıyla ilişkili rimellerin ön plana çıkarıldığı Doğu dinlerinde ve sonrasında Doğulu öğelerin baskın bir role sahip olduğu Yunan dininde karşılaşılan kült tiyatrolarıyla başlayan tiyatro ve kutsal alan birlikteliği, Roma Cumhuriyet Dönemi'nden itibaren sistematik bir anlayışla tasarlanan anıtsal bir yapı bütününe dönüşmeye başlamıştır. Roma İmparatorluk Dönemi'yle birlikte geniş bir coğrafyaya yayılma imkanı bulan bu yapı kompleksleri, izlenen Roma siyasetine bağlı olarak kökenlerindeki 'kült yapısı' özelliğinden bir şey kaybetmeden dönemin din politikalarına hizmet etmeye başlamıştır. Diğer Roma eyaletlerinin aksine Anadolu'da sadece birkaç örnekle temsil edilen bu yapı bütünü, diğer birçok örnekle aynı işleve sahip olmuş ve İmparatorluk kültüne hizmet etmiştir. Bu çalışmada tiyatro ve tapınak yapılarının sistemli bir mimari bütün oluşturma süreci ve zaman içerisinde değişen kült fonksiyonları ele alınmaktadır. Söz konusu mimari oluşum incelenirken Öncelik, bir temel oluşturması açısından Ege ve Roma dünyası içinde farklı karaktere sahip tapınak ve tiyatro kavramlarının özetlenmesine verilmiştir. Araştırma konusu belirli bir kronolojik ve coğrafi düzen gözetilerek, kült kökenleri, etkilenmiş olabilecekleri coğrafya ve kültürler temelinde ele alınan tiyatro-tapınak kompleksi örnekleri dahilinde detaylandırılmaya ve mimari bir sınıflandırma oluşturulmaya çalışılmıştır. Farklı dönemlerde, farklı mimari formlar altında karşılaşılan tiyatro-tapınak kompleksleri, çeşitli dönemlere ait resmi din politikalarının ve siyasi propagandaların gözlemlenebildiği önemli kamusal merkezlerden biri olmuştur.