Osmanlı Devleti'nde şeyhülislamlık kurumu

Abstract

Osmanlı devletinde, adalet örgütünün içerisinde bulunan mahkeme- lerin başında yer alan kadılar ve İstanbul'un dışındaki kaza ve nahi- yelerde fetva vermekle görevli müftüler, şeyhülislamlık makamına yar- dımcı kurumlar olarak çalışmışlardır. Osmanlı devletinde ilk olarak Fatih devrinden sonra, ortaya çıktığı tahmin edilen şeyhülislamlık makamının, bu tarihten itibaren devlet teşkilatı içerisinde oynadığı rol büyük olmuştur. Savaş, barış, antlaşmalar, siyaseten kat1 vb. önemli devlet işlerinde şeyhülislam- lardan fetva alınması gereği duyulmuştur. Ayrıca XVI. yüzyılın orta- larından itibaren ilmiye teşkilatının üyelerinden olan kadı, müftü ve müderrislerin atamaları görevi sadrazamlardan alınarak şeyhülislam- lara bırakılmıştır. Aynı yüzyıl içerisinde şeyhülislamlık görevine getirilen kimselerin son derece bilgili ve yetenekli olmaları maka- mın önemini iyice arttırmıştır. Bununla birlikte bu dönemde devlet işlerinde oynadıkları önemli role rağmen şeyhülislamlar, Divan-ı Hümayun içerisinde asıl üye olarak yer alamamışlardır. III. Selim zamanından (1789-1807) itibaren siyasi organlar içerisinde de görülmeye başlayan şeyhülislamlar, bu dönemde oluşturulan Meşveret Meclisleri'ne üye olarak girmişlerdir. II. Mahmut devrinde meydana getirilen Meclis-i Vükela'ya da kabul edilen şeyhülislamların, ıslahat dönemi (1789-1876) ile birlikte siyasi yet- kileri arttığı sözkonusu olmuşsa da gerçekte bu makam giderek padi- şahların kontrolü altına girmiştir. Yine ıslahat döneminde şeyhü- lislamların şeriat mahkemeleri üzerindeki yetkileri sınırlanmış, eği- tim alanında da sadece medreselerin sorumluluğu kendilerine verilmiş- tir. Ayrıca bu dönemde şeyhülislamlık kurumunda yeni mali düzenleme- lere de gidilmiştir. Tanzimat döneminde modernleşme ile birlikte devlet kurumlarına meydana gelen değişiklikler, dinin devlet yapısı üzerindeki etkin- liğine yeni boyutlar kazandırmıştır.