Gentiana lutea supsp. symphyandra (Murb.) Hayek iridoitleri

Abstract

Dünyanın dört bir yanında oldukça geniş bir yayılış gösteren Gentiana cinsi, Bitkiler Aleminde 400'e yakın tür ile temsil edilmektedir. Gentiana türleri yüzyıllardır halk arasında acı maddelerinden (iridoitler) dolayı tonik, iştah açıcı, midevi, hazmı kolaylaştırı, karaciğer koruyucu olarak kullanılmaktadır. Cincin ofisinal olarak kabul edilen türü Gentiana lutea'dır. İki alt türü vardır ve iki alt tür de ülkemizde yetişmektedir. G. lutea üzerinde alttür belirtmeksizin çok sayıda araştırma gerçekleştirilmiş olmasına rağmen, alttürleri üzerinde ne fitokimyasal ne de farmakolojik çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmada Gentiana lutea subsp. symphyandra (Murb.) Hayek köklerinin ana bileşikleri olan iridoit ve sekoiridoitlerin izolasyonu, yapı tayinleri, kantitatif analizleri gerçekleştirilmiş ve köklerden hazırlanan ekstreler ve izolasyonu yapılan bazı sekoiridoitlerin farmakolojik aktiviteleri araştırılmıştır. Fermente edilmiş köklerden hazırlanan etanollü ekstre suda çözülerek sırası ile hekzan, etilasetat ve n-butanol ile fraksiyonlaşmıştır. İridoitçe zengin n-butanol ekstresi üzerinde yapılan kromatografik çalışmalar (KK, preparatif-YBSK, OBSK) sonucunda, sveriamarin, gentiopikrozit ve sverozit olamk üzere üç bilinen sekoiridoit ile loganik asit adlı daha önce G. lutea için rapor edilmemiş bir iridoit izole edilmiştir. İzole edilen bu bileşiklerin yapı tayinleri spektral yöntemler kullanılarak (UV, IR, 1H-NMR ve 13C-NMR) ve kaynak değerleriyle karşılaştırılarak gerçekleştirilmiştir. İzole edilen sekoiridoitlerin köklerdeki miktarları YBSK yöntemi kullanılarak tesbit edilmiştir. Kuru ekstrenin farelerde öncelikle santral sinir sistemi üzerindeki etkileri test edilmiştir. Daha sonra bu ekstrenin fare ve sıçanlarda analjezik ve koleretik (hepatoprotektif) etkileri ve hücre kültürlerinde de yara iyileştirici aktivitesi araştırılmıştır. Ayrıca, anabileşikler olan gentiopikrozit, svertiamarin ve sverozit'in fibroblast hücre kültüründeki etkileri değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, etanol ile hazırlanmış kuru ekstrenin güçlü koleretik ve yara iyi edici etkileri gözlenmiştir. Ayrıca bu ekstrenin santral sisnir sisteminde hafif uyarıcı ve analjezik etkileri saptanmıştır.