Epigrafik, nümismatik ve arkeolojik veriler ışığında Side'de Athena ve Apollon kültleri

Abstract

Bu çalışmada Pamphylia Bölgesi'nin önemli kentlerinden bir olan Side'nin dini panteonunda öne çıkan Athena ve Apollon kültleri, epigrafik, nümismatik ve arkeolojik veriler ışığında değerlendirilmiştir. Mevcut veriler çok sayıda tanrının tapınım gördüğü Side panteonunda Athena ve Apollon'un diğer tanrılara kıyasla daha çok ön planda olduğunu, Side'nin tartışmasız önde gelen iki önemli tanrısı olduğunu ortaya koymaktadır. İlk olarak MÖ V. yy ile birlikte kentteki varlığı belgelenen Athena ve Apollon kültleri politeist inanışların ortadan kalktığı döneme kadar kentte tapınım görmüşlerdir. Bu durum her şeyden önce Athena ve Apollon'un Side'nin dini panteonunda yedi yüz yıldan uzun bir kült sürekliliğini belgelemektedir. Ağırlıklı olarak Roma İmparatorluk Dönemi'nden gelen mevcut veriler, Side panteonunun iki önemli tanrısı arasında birçok yönden kült birlikteliği olduğunu ortaya koymaktadır. Kült birlikteliği için en önemli belge, epigrafik malzemelerle bilgi sahibi olduğumuz Epibaterion Bayramı'dır. Epibaterion, iki tanrının Side gibi önemli bir liman kentinde gemi seyahatinin koruyucu tanrıları olduğunu göstermektedir. Side'nin arması olan narın her iki tanrı için kutsal olması, iki tanrının sikkeler üzerinde birlikte tasvir edilmesi ve sikkeler üzerinde temsili tanrı olarak önemli rol oynaması, kutsal alanlarının yan yana inşa edilmesi ve kentte düzenlenen agonların koruyucusu olmaları, Athena ve Apollon arasında takip edilen kült birlikteliği için diğer önemli kanıtlardır. Buna karşın gerek nümismatik ve gerekse epigrafik belgeler Side'de Athena'nın her zaman önde olduğunu ortaya koymaktadır. Sikkeler üzerinde Athena ile yapılan temsiller, sikkelerin ağırlıklı olarak tanrıçanın tasvirinden oluşması ve en önemlisi kentin arması olan narın tanrıça için kutsal olması, Athena'nın Side kenti ile özdeşleştiğine en önemli kanıttır. Bununla birlikte kentin bilinen tek bayramı olan Epibaterion Bayramı'nın önceleri sadece Athena onuruna kutlanması ve kutsal alanına tanınan asylon statüsü, Athena'nın Side'nin baş tanrıçası olduğuna güçlü delil oluşturmaktadır. Apollon ise Athena'dan sonra kentin önde gelen diğer tanrısı konumundadır. Mevcut veriler kültünün MÖ II. / I. yy ile MS II. ve III yy'larda Athena'ya kıyasla daha çok ön plana çıktığını ve kentin baş tanrısı olduğunu ortaya koymaktadır. Apollon'a kent tarafından verilen ve yerel yönünü yansıtan Sidetes ethnikonu, tanrının kültünün kentteki önemini belgelemektedir. Apollon'un kent kurucu ve ataların tanrısı olarak tapınım görmesi, kültünün kent tarihi kadar eski olduğunu, Athena'da olduğu gibi Side kentinin aynı zamanda Apollon için de kutsal olduğunu göstermektedir.